I

Trước đèn xem chuyện Tây minh,
Ngẫm cười hai chữ nhân tình éo le.
Ai ai lẳng lặng mà nghe,
Dữ răn việc trước lành dè thân sau.
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.
Có người ở quận Đông-thành,
Tu nhân tích đức sớm sinh con hiền.

Đặt tên là Lục Vân Tiên,
Tuổi vừa hai tám nghề chuyên học hành.
Theo thầy nấu sử sôi kinh,
Tháng ngày bao quản công trình lao đao.
Văn đà khởi phụng đằng vân,
Võ thêm tam lược lục thao ai bì.
Đi xem mở hội khoa thi,
Vân Tiên vào tạ tôn sư ra về:

"Bấy lâu cửa thánh dựa kề,
Đã tươi khí tượng lại xuê tinh thần.
Nay đà gặp hội phong vân,
Người người ai cũng lập thân buổi này.
Chí lăm bắn nhạn ven mây,
Danh tôi đã rạng tiếng thầy đồn xa.
Làm trai trong cõi người ta,
Trước lo báo bổ sau là hiển vinh".

Tôn sư khi ấy luận bàn:
"Ngẫm trong số hệ khoa trường còn xa.
Mấy lời chẳng dám nói ra,
Xui thầy thương tớ xót xa trong lòng.
Sau dù tỏ nỗi đục trong,
Phải cho một phép để phòng hộ thân.
Rày con xuống chốn phong trần,
Thầy cho ba đạo phù thần đem theo.

Chẳng may mà gặp lúc nghèo,
Xuống sông cũng vững lên đèo cũng an".
Tôn sư vào chốn hậu đường,
Vân Tiên ngơ ngẩn lòng càng sinh nghi:
"Chẳng hay mình mắc việc chi,
Tôn sư người dạy khoa kì còn xa?
Một là bối rối việc nhà,
Hai là đức bạc ba là tài sơ?

Bấy lâu ra sức thi thư,
Hội này chẳng kịp còn chờ hội nao.
Thịnh suy chẳng biết làm sao,
Chi bằng hỏi lại lẽ nào cho minh.
Vào thưa cho tỏ sự tình,
Vậy sau ngàn dặm đăng trình mới an".
Tôn sư ngồi hãy thở than,
Ngó ra trước án thấy chàng trở vô.

Hỏi rằng: "Vạn lý trình đồ,
Con chưa cất gánh còn vô việc gì?
Hay là con hãy hồ nghi,
Thầy bàn một việc khoa kì còn xa?"
Vân Tiên nghe nói liền thưa:
"Tiểu sinh chưa biết nắng mưa lúc nào.
Xuân huyên tuổi hạc đã cao,
Xin thầy bày tỏ âm hao cho tường".

Tôn sư nghe nói thêm thương,
Dắt tay ra chốn tiền đường xem trăng.
Nhân cơ mưu sự dặn rằng:
"Việc người chẳng khác mặt trăng lên trời.
Tuy là soi khắp nơi nơi,
Khi mờ khi tỏ khi vơi khi đầy.
Sau con cũng rạng việc đời,
Lựa là thầy phải cạn lời làm chi?

Sau con hai chữ khoa kì,
Đẩu tinh đã rạng Tử-vi thêm lòa.
Hiềm vì ngựa hãy còn xa,
Thỏ đà lộ bóng gà đà gáy tan.
Bao giờ cho tới bắc phương,
Bao giờ gặp chuột ra đàng nên danh.
Sau dầu đặng chữ hiển vinh,
Mấy lời thầy nói tiền trình chẳng sai.

Nhớ câu bĩ cực thái lai,
Giữ mình cho vẹn việc ai chẳng sờn".
Vân Tiên vội vã tạ ơn,
Trăm năm xin hẵng keo sơn một lời.
Ra đi vừa tận chân trời,
Ngùi ngùi lại ngó vào nơi thánh đường.
Than rằng: "Thiên các nhất phương,
Thầy vương đoạn thảm tớ vương đoạn sầu.

Quản bao mình trẻ dãi dầu,
Mang đai Tử-lộ quảy bầu Lưu Linh.
Ngày nào cá nước gặp duyên,
Rạng danh con thảo phỉ nguyền tôi ngay".
Kể từ tách dặm tới nay,
Mỏi mê tính đã bấy chầy xông sương.
Đoái tai phong cảnh thêm thương,
Vơi vơi dặm cũ nẻo đường còn xa.

Phút đâu đã tới lân gia,
Trước là tìm bạn sau là nghỉ chân.
Việc chi la khóc tưng bừng,
Đều đem nhau chạy vào rừng lên non?
Tiên rằng: "Các chú cùng con!
Việc chi cấp tốc bon bon chạy hoài?"
Dân rằng: "Tiểu tử là con,
Hay là một lũ Sơn-đài theo ta?"

Tiên rằng: "Cớ sự làm sao,
Xin thầy chút đã sẽ trao một lời".
Dân nghe tiếng nói thảnh thơi,
Kêu nhau đứng lại rõ lời phân qua:
"Thưa rằng có đảng lâu la,
Tên là Đỗ Dự hiệu là Phong Lai.
Chụm nhau ở chốn Sơn-đài,
Người đều sợ nó có tài khôn đương.

Bây giờ đua xuống bản hương,
Thấy con gái tốt qua đường bắt đi.
Trong làng chẳng dám nói chi,
Cảm thương hai ả nữ nhi mắc nàn!
Con ai da ngọc mình vàng,
Má đào mày liễu dung nhan lạnh lùng.
E khi gặp đảng hành hung,
Uổng trang thục nữ sánh cùng thất phu.

Thôi thôi chưa khá nói lâu,
Chạy đi cho khỏi kẻo âu tới mình".
Vân Tiên nổi trận lôi đình,
Hỏi thăm: "Lũ nó còn dừng nơi nao?
Tôi xin ra sức anh hào,
May người cho khỏi lao đao buổi này".
Dân rằng: "Lũ nó còn đây,
Qua xem mặt bậu thơ ngây đã đành.

E khi vẽ hổ bất thành,
Khi không mình lại chôn mình vào hang".
Vân Tiên đứng lại bên đàng,
Bẻ cây làm gậy nhắm ngàn chạy vô.
Kêu rằng: "Hỡi đảng hung đồ!
Chớ quen thói dữ Mạc Hồ hại dân".
Phong Lai mặt đỏ bừng bừng:
"Thằng nào mà dám lẫy lừng vào đây.

Trước gây việc dữ tại mày,
Truyền quân bốn phía bổ vây bịt bùng".
Vân Tiên tả đột hữu xung,
Khác nào Triệu tử vượt vòng Đương-dương.
Lâu la bốn phía vỡ tan,
Đều quăng gươm giáo ra đường chạy ngay.
Phong Lai chẳng kịp trở tay,
Bị Tiên gậy xuống chàng rày mình vong.

Giết rồi lũ kiến bầy ong,
Hỏi: "Ai than khóc ở trong xe này?"
Thưa rằng: "Tôi thiệt người ngay,
Sa cơ nên mới lâm tay hung đồ.
Trong xe chật hẹp khó vô,
Dám thưa ai đó cứu cô tôi cùng".
Vân Tiên nghe nói động lòng,
"Ngày nay ta đã trừ dòng lâu la.

Khoan khoan ngồi đó chớ ra,
Nàng là phận gái ta là phận trai.
Tiểu thư con gái nhà ai,
Đi đâu nên nỗi mang tai bất kì?
Chẳng hay tên họ là chi,
Khuê khanh phận đó việc gì tới đây?
Trước sau chưa hãn dạ này,
Hai nàng ai tớ ai thầy nói ra?".

Thưa rằng: "Tôi Kiều Nguyệt Nga,
Nay con tì tất tên là Kim Liên.
Quê nhà ở quận Tây-xuyên,
Cha làm tri phủ ngồi miền Hà-khê.
Sai quân đem bức thư về,
Rước tôi qua đó định bề nghi gia.
Làm con đâu dám cãi cha,
Ví dầu ngàn dặm đường xa cũng đành!

Chẳng hay là sự bất bình,
Biết vầy thôi có thượng trình làm chi.
Lâm nguy chẳng kịp giải nguy,
Tiết trăm năm cũng bỏ đi một hồi.
Trước xe quân tử tạm ngồi,
Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ phân:
Chút tôi liễu yếu đào thơ,
Giữa đường lâm phải bụi dơ đã phần.

Hà-khê qua đó cũng gần,
Xin theo cùng thiếp đền ơn cho chàng.
Gặp đây đương lúc giữa đàng,
Của tiền chẳng có bạc vàng cũng không.
Nhớ câu báo đức thù công,
Lấy chi cho phỉ tấm lòng cùng ngươi".
Vân Tiên nghe nói miệng cười:
"Làm ơn há dễ chờ người trả ơn?

Nay đà rõ đặng nguồn cơn,
Nào ai tính thiệt so hơn làm gì.
Nhớ câu kiến ngãi bất vi.
Người đời dường ấy thị phi anh hùng.
Đó đà biết chữ thủy chung,
Lựa là ta phải theo cùng làm chi".
Nguyệt Nga biết ý chẳng đi,
Hỏi qua tên họ một khi cho tường.

Thưa rằng: "Tiện thiếp đi đường
Chẳng hay quân tử quê hương nơi nào?"
Tai nghe tiếng nói thảnh thơi,
Vân Tiên bao nỡ lòng nào phôi pha:
"Đông-thành vốn thiệt quê nhà,
Họ là Lục thị tên là Vân Tiên".
Nguyệt Nga vốn đấng thuyền quyên,
Tai nghe lời nói tay liền trao trâm.

Thưa rằng: "Nay gặp tri âm,
Xin đưa một vật để cầm làm tin".
Vân Tiên ngơ mặt chẳng nhìn,
Nguyệt Nga liếc thấy càng thìn nết na:
"Vật chi một chút gọi là,
Thiếp thưa chưa dứt chàng đà làm ngơ.
Của này là của vất vơ,
Lòng chê cũng phải mặt ngơ sao đành!".

Vân Tiên khó nỗi làm thinh,
Chữ ân là nghĩa chữ tình là đây.
Than rằng: "Đó khéo trêu đây,
Ơn kia đã mấy của này trao sang.
Đương khi gặp gỡ giữa đường,
Một lời xin nhớ ngàn vàng chẳng sai.
Nhớ câu trọng nghĩa khinh tài,
Nào ai chịu lấy của ai làm gì".

Thưa rằng: "Tôi phận nữ nhi,
Vốn chưa biết thị có khi mích lòng.
Ai ngờ đấng mặt anh hùng,
Thấy trâm thôi lại thẹn cùng cái trâm.
Than rằng: Trâm hỡi là trâm!
Đã vô duyên bấy ai cầm mà mơ?
Đưa trâm chàng đã làm ngơ,
Thiếp xin làm một bài thơ tạ từ".

Vân Tiên ngó lại lòng ưa:
"Làm thơ cho kíp một giờ chưa lâu".
Nguyệt Nga ứng tiếng xin hầu,
Xuống tay bèn viết tám câu năm vần.
Thi rằng:
"Tiền ân tư báo niệm bồi hồi
Ái thuật nhất thi vi tặng lai
Tự tự trường tình tân bút tả

Ngôn ngôn hậu ý cẩm vân khai
Kim trâm vi quý khinh do diệp
Đại nghĩa thâm hoài trọng vạn bôi
Tòng thử nguyện quân tranh giáp đệ
Thiếp khan mã thượng cẩm y hồi"
"Thơ rồi này thiếp xin dâng,
Ngửa trông lượng rộng văn nhân thế nào?"
Vân Tiên xem thấy ngán ngao,

Ai hay sức gái tài cao bậc này.
Đã mau mà lại thêm hay,
Chẳng phen Tống Ngọc cũng tày Tây Thi.
Nhớ câu dũ xuất dũ kì,
Ai hay tài gái kém gì tài trai.
Như vầy ai dễ thua ai,
Vân Tiên họa lại một bài trao ra.
Thi rằng:

"Bồi hồi tương biệt chấp li bôi
Cảm viết thi ân vọng báo tai
Trọng nghĩa sổ ngôn cao xướng nhập
Tự tình nhất bức hoạ ca lai
Tệ mông kí ngất tuỳ hưởng đạt
Nhật nguyệt trường lưu dụng khứ hồi
Chẩn trọng cá trung vô biệt ngữ
Thiên trường địa cửu vĩnh tương hoài"

Xem thơ mới biết gần xa,
Mai hòa vận điểu, điểu hòa vận mai.
Đường xa thăm thẳm hứng hoài,
Đường xa thăm thẳm dặm dài vơi vơi.
Ai ai cũng ở trong trời,
Gặp nhau lời đã cạn lời thì thôi.
Vân Tiên từ tạ phản hồi,
Nguyệt Nga than khóc: "Tình ôi là tình!

Nghĩ mình mà ngán cho mình,
Nỗi ân chưa trả nỗi tình lại mang.
Nặng nề hai chữ uyên ương,
Phản sầu ai khéo vấn vương vào lòng.
Vái cùng Nguyệt lão tơ hồng!
Trăm năm cho chọn chữ tòng mới an.
Hữu tình chi bấy Ngưu-lang,
Tấm lòng Nga-nữ vì chàng mà nghiêng.

Thôi thôi em hỡi Kim Liên!
Dẩy xe cho chị qua miền Hà-khê".
Trải qua dấu thỏ đường dê,
Chim kêu vượn hót bốn bề nước non.
Lạy trời xin đặng vuông tròn,
Trăm năm cho vẹn lòng son cùng chàng.
Phút đâu đã tới phủ đường,
Kiều công xem thấy lòng càng sinh nghi.

Hỏi rằng: "Nào trẻ quá nhi,
Cớ sao nên nỗi con đi một mình?"
Nguyệt Nga thưa việc tiền trình,
Kiều công nghe nói sự tình chẳng vui.
Nguyệt Nga dạ hãy ngùi ngùi,
Nghĩ đòi cơn lại rụng rời đòi cơn:
"Lao đao chút phận chi chầy,
Ngày nào hương lửa công ơn cho chàng".

Kiều công nghe nói bàng hoàng,
Dạy rằng: "Con hãy tạm an phủ vàng.
Lúc nào cha rãnh việc quan,
Viết thư qua đó mời chàng đặng đây.
Trước sau thế cũng chẳng chầy,
Cha nguyền trả được nghĩa này thì thôi.
Hậu đường con há tạm lui,
Làm khuây dạ trẻ cho vui lòng già".

Xẩy nghe trống điểm sang ba,
Nguyệt Nga nhớ tới xót xa phận mình.
Dời xin ra chốn lê đình,
Xem trăng rồi lại tưởng tình cố nhân.
Than rằng: "Lưu thủy thanh sơn,
Ngày nào nghe đặng tiếng đàn tri âm.
Chữ tình càng tưởng càng thâm,
Muốn phân khổ biện muốn dầm phổ phai.

Vời vời đất rộng trời cao,
Nào ai nỡ để cho ai chịu phiền".
Trở vào bèn lấy bút nghiên,
Đặt bàn hương án chúc nguyền thần linh.
Làu làu một tấm lòng thành,
Vẽ ra bức tượng nên hình Vân Tiên.
Than rằng: "Ngàn dặm sơn xuyên,
Chữ ân để dạ chữ duyên nhiễm mầu".

Join free to keep reading About this book