Lịch Annam thuộc về sáu tỉnh Nam Kì
NAM KY
LICH ANNAM
VÊ SAU TINH
TUẾ THỨ KỶ TỊ (NĂM 1869)
THẦY POTTEAUX,
là thông ngôn hạng nhứt tại dinh quan Lại bộ thượng thơ làm
Lịch nầy.
SAIGON
BAN IN NHÀ NƯỚC
1869.
LỊCH ANNAM
THUỘC VỀ SÁU TỈNH NAM KÌ.
LỊCH ANNAM
THUỘC VỀ
SÁU TỈNH NAM KÌ
TUẾ THỨ KỶ TỊ (NĂM 1869).
SAIGON
BAN IN NHÀ NƯỚC
1869.
LẦU CHUÔNG VIÊN ĐỒ TÂY NAM.
CÁCH THỨC LẦU CHUÔNG LANGSA CÙNG ANNAM.
Đồng hồ giờ khắt Langsa đi giáp một vòng chỉ chữ mười hai, là giờ thứ mười hai so giờ khắt Annam cùng Langsa. Annam giờ tý giờ ngọ là đồng hồ Langsa chữ mười một, kim nhỏ chỉ chữ mười một là giờ thứ mười một, như giửa giờ tý giờ ngọ, thì kim lớn kim nhỏ hai kim giáp lại là giờ thứ mười hai; đến giờ sửu, giờ mủi kim nhỏ chỉ giờ thứ nhứt, kim lớn đi giáp một vòng chỉ chữ mười hai là giờ thứ nhứt; kim nhỏ đi một khoản, kim lớn đi giáp một vòng chỉ chữ mười hai là giờ ấy, các giờ khác cũng vậy.
西 南 樓 鐘 圓 圖 LÀU CHUÔNG VIÊN ĐỒ TÂY NAM
NÓI VỀ SỰ LẬP MÙA.
Lập xuân, từ ngằy mồng tám tháng giêng Annam, giờ thứ tám ba mươi tám phút buổi chiều.
Lập hạ, từ ngằy mười hai tháng năm Annam, giờ thứ ba mười phút buổi chiều.
Lập thu, từ ngằy mười tám tháng tám Annam, giờ thứ bảy ba mươi bốn phút buổi sớm mai.
Lập đông, từ ngằy hai mươi tháng mười một, giờ thứ nhứt hai mươi tám phút buổi sớm mai.
NÓI VỀ SỰ LẠ TRONG NĂM KỶ TỊ.
Năm nay có đặng hai lần nhựt thực với hai lần ngoạt thực.
Hai nhựt thực không thấy đặng trong nước Annam.
Hai ngoạt thực thì thấy đặng một lần trong nước Annam còn lần kia thì không có thấy đặng.
Ngằy rằm tháng sáu Annam sẽ có ngoạt thực.
Giờ thứ sáu, hai mươi tám phút buổi chiều, thì sẽ thấy ngoạt thực.
Đến bảy giờ, bốn mươi sáu phút chiều, thì ăn nữa phần.
Đến chín giờ, chín phút chiều, thì ăn hết.
Đến mười giờ ba mươi hai phút chiều thì nhả ra nữa phần.
Đến mười một giờ, năm mươi mốt phút chiều, thì hết ngoạt thực.
Cho được hiểu trong lịch nầy mà biết ngằy nào, tháng nào, mặt trăng thượng hay là khuyết thì dể biết có đủ nghĩa:
Ai muốn biết mặt trăng làm sao thì phải coi những dấu kế một bên ngằy tháng thì mới hiểu: như nữa mặt mà coi phía bên hữu thì nghĩa là trăng thượng nữa phần; dấu mặt tròn thì nghĩa là trăng tròn; dấu nữa mặt mà coi phía bên tả, thì nghĩa là khuyết nữa phần, lại dấu tròn mà đen thì nghĩa là mới có trăng.
Trong lịch nầy có ba thứ chữ, là chữ Langsa, chữ quốc ngữ và chữ Annam, làm vậy ai muốn coi thì dể.
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG GIÊNG
ANNAM
南 一 月
Tháng đủ
月 大
FÉVRIER
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG HAI
ANNAM
南 二 月
Tháng đủ
月 大
MARS
1 Thứ năm 第 五 11 J 1 Thú bảy 第 七 13 S
2 " sáu " 六 12 V 2 Chúa nhụt 主 日 14 D
3 " bảy " 七 13 S 3 Thứ hai 第 二 15 L
4 Chúa nhụt 主 日 14 D 4 " ba " 三 16 M
5 Thứ hai 第 二 15 L 5 " tư " 四 17 M
6 " ba " 三 16 M 6 " năm " 五 18 J
7 " tư " 四 17 M 7 " sáu " 六 19 V
8 " năm " 五 18 J 8 " bảy " 七 20 S
9 " sáu " 六 19 V 9 Chúa nhụt 主 日 21 D
10 " bảy " 七 20 S 10 Thú hai 第 二 22 L
11 Chúa nhụt 主 日 21 D 11 " ba " 三 23 M
12 Thú hai 第 二 22 L 12 " tư " 四 24 M
13 " ba " 三 23 M 13 " năm " 五 25 J
14 " tư " 四 24 M 14 " sáu " 六 26 V
15 " năm " 五 25 J 15 " bảy " 七 27 S
16 " sáu " 六 26 V 16 Chúa nhụt 主 日 28 D
17 " bảy " 七 27 S 17 Thú hai 第 二 29 L
18 Chúa nhụt 主 日 28 D 18 " ba " 三 30 M
THÁNG BA TÂY MARS 19 " tư " 四 31 M
19 Thú hai 第 二 1 L THÁNG TƯ TÂY AVRIL
20 " ba " 三 2 M 20 Thú năm 第 五 1 J
21 " tư " 四 3 M 21 " sáu " 六 2 V
22 " năm " 五 4 J 22 " bảy " 七 3 S
23 " sáu " 六 5 V 23 Chúa nhụt 主 日 4 D
24 " bay " 七 6 S 24 Thú hai 第 二 5 L
25 Chúa nhụt 主 日 7 D 25 " ba " 三 6 M
26 Thú hai 第 二 8 L 26 " tư " 四 7 M
27 " ba " 三 9 M 27 " năm " 五 8 J
28 " tư " 四 10 M 28 " sáu " 六 9 V
29 " năm " 五 11 J 29 " bảy " 七 10 S
30 " sáu " 六 12 V 30 Chúa nhụt 主 日 11 D
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG BA
ANNAM
南 三 月
Tháng thiếu
月 小
AVRIL
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG TƯ
ANNAM
南 四 月
Tháng đủ
月 大
MAI
1 Thú hai 第 二 12 L 1 Thú ba 第 三 11 M
2 « ba « 三 13 M 2 « tư « 四 12 M
3 « tư « 四 14 M 3 « năm « 五 13 J
4 « năm « 五 15 J 4 « sáu « 六 14 V
5 « sáu « 六 16 V 5 « bảy « 七 15 S
6 « bảy « 七 17 S 6 Chúa nhụt 主 日 16 D
7 Chúa nhụt 主 日 18 D 7 Thú hai 第 二 17 L
8 Thú hai 第 二 19 L 8 « ba « 三 18 M
9 « ba « 三 20 M 9 « tư « 四 19 M
10 « tư « 四 21 M 10 « năm « 五 20 J
11 « năm « 五 22 J 11 « sáu « 六 21 V
12 « sáu « 六 23 V 12 « bảy « 七 22 S
13 « bảy « 七 24 S 13 Chúa nhụt 主 日 23 D
14 Chúa nhụt 主 日 25 D 14 Thú hai 第 二 24 L
15 Thú hai 第 二 26 L 15 « ba « 三 25 M
16 « ba « 三 27 M 16 « tư « 四 26 M
17 « tư « 四 28 M 17 « năm « 五 27 J
18 « năm « 五 29 J 18 « sáu « 六 28 V
19 « sáu « 六 30 V 19 « bảy « 七 29 S
THÁNG NĂM TÂY MAI 20 Chúa nhut 主 日 30 D
21 Thú hai 第 二 31 L
20 Thú Bảy 第 七 1 S THÁNG SÁU TÂY JUIN
21 Chúa nhụt 主 日 2 D
22 Thú hai 第 二 3 L 22 Thú ba 第 三 1 M
23 « ba « 三 4 M 23 « tư « 四 2 M
24 « tư « 四 5 M 24 « năm « 五 3 J
25 « năm « 五 6 J 25 « sáu « 六 4 V
26 « sáu « 六 7 V 26 « Bảy « 七 5 S
27 « bảy « 七 8 S 27 Chúa nhụt 主 日 6 D
28 Chúa nhụt 主 一 9 D 28 Thú hai 第 二 7 L
29 Thứ hai 第 二 10 L 29 « ba « 三 8 M
30 « tư « 四 9 M
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG NĂM
ANNAM
南 五 月
Tháng thiếu
月 小
JUIN
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG SÁU
ANNAM
南 六 月
Tháng đủ
月 大
JUILLET
1 Thứ năm 第 五 10 J 1 Thú sáu 第 六 9 V
2 « sáu « 六 11 V 2 « bảy « 七 10 S
3 « bảy « 七 12 S 3 Chúa nhụt 主 日 11 D
4 Chúa nhụt 主 日 13 D 4 Thú hai 第 二 12 L
5 Thú hai 第 二 14 L 5 « ba « 三 13 M
6 « ba « 三 15 M 6 « tư « 四 14 M
7 « tư « 四 16 M 7 « năm « 五 15 J
8 « năm « 五 17 J 8 « sáu « 六 16 V
9 « sáu « 六 18 V 9 « bảy « 七 17 S
10 « bảy « 七 19 S 10 Chúa nhụt 主 日 18 D
11 Chúa nhut 主 日 20 D 11 Thú hai 第 二 19 L
12 Thú hai 第 二 21 L 12 « ba « 三 20 M
13 « Ba « 三 22 M 13 « tư « 四 21 M
14 « tư « 四 23 M 14 « năm « 五 22 J
15 « năm « 五 24 J 15 « sáu « 六 23 V
16 « sáu « 六 25 V 16 « bảy « 七 24 S
17 « bảy « 七 26 S 17 Chúa nhụt 主 日 25 D
18 Chúa nhụt 主 日 27 D 18 Thú hai 第 二 26 L
19 Thú hai 第 二 28 L 19 « ba « 三 27 M
20 « ba « 三 29 M 20 « tư « 四 28 M
21 « tư « 四 30 M 21 « năm « 五 29 J
THÁNG BẢY TÂY JUILLET 22 « sáu « 六 30 V
23 « Bảy « 七 31 S
22 Thú năm 第 五 1 THÁNG TÁM TÂY AOÛT
23 « sáu « 六 2
24 « bảy « 七 3 24 Chúa nhụt 主 日 1 D
25 Chúa nhụt 主 日 4 25 Thú hai 第 二 2 L
26 Thú hai 第 二 5 26 « ba « 三 3 M
27 « Ba « 三 6 27 « tư « 四 4 M
28 « tư « 四 7 28 « năm « 五 5 J
29 « năm « 五 8 29 « sáu « 六 6 V
30 « bảy « 七 7 S
DẦU
MẶT
TRĂNG
THÁNG BẢY
ANNAM
南 七 月
Tháng thiếu
月 小
AOÛT
DẦU
MẶT
TRĂNG
THÁNG TÁM
ANNAM
南 八 月
Tháng thiếu
月 小
SEPTEMBRE
1 Chúa nhụt 主 日 8 D 1 Thú hai 第 二 6 L
2 Thú hai 第 二 9 L 2 « ba « 三 7 M
3 « ba « 三 10 M 3 « tư « 四 8 M
4 « tư « 四 11 M 4 « năm « 五 9 J
5 « năm « 五 12 J 5 « sáu « 六 10 V
6 « sáu « 六 13 V 6 « bảy « 七 11 S
7 « bảy « 七 14 S 7 Chúa nhựt 主 日 12 D
8 Chúa nhụt 主 日 15 D 8 Thú hai 第 二 13 L
9 Thú hai 第 二 16 L 9 « ba « 三 14 M
10 « ba « 三 17 M 10 « tư « 四 15 M
11 « tư « 四 18 M 11 « năm « 五 16 J
12 « năm « 五 19 J 12 « sáu « 六 17 V
13 « sáu « 六 20 V 13 « bảy « 七 18 S
14 « bảy « 七 21 S 14 Chúa nhụt 主 日 19 D
15 Chúa nhụt 主 日 22 D 15 Thú hai 第 二 20 L
16 Thú hai 第 二 23 L 16 « ba « 三 21 M
17 « ba « 三 24 M 17 « tư « 四 22 M
18 « tư « 四 25 M 18 « năm « 五 23 J
19 « năm « 五 26 J 19 « sáu « 六 24 V
20 « sáu « 六 27 V 20 « bảy « 七 25 S
21 « bảy « 七 28 S 21 Chúa nhụt 主 日 26 D
22 Chúa nhụt 主 日 29 D 22 Thú hai 第 二 27 L
23 Thú hai 第 二 30 L 23 « ba « 三 28 M
24 « ba « 三 31 M 24 « tư « 四 29 M
THÁNG CHÍN TÂY SEPTEMBRE 25 « năm « 五 30 J
25 Thú tư 第 四 1 M THÁNG MƯỜI TÂY OCTOBRE
26 « năm « 五 2 J 26 Thú sáu 第 六 1 V
27 « sáu « 六 3 V 27 « bảy « 七 2 S
28 « bảy « 七 4 S 28 Chúa nhụt 主 日 3 D
29 Chúa nhụt 主 日 5 D 29 Thú hai 第 二 4 L
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG CHÍN
ANNAM
南 九 月
Tháng đủ
月 大
OCTOBRE
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG MƯỜI
ANNAM
南 十 月
Thang thiếu
月 小
NOVEMBRE
1 Thứ Ba 第 三 5 M 1 Thú năm 第 五 4 J
2 « tư « 四 6 M 2 « sáu « 六 5 V
3 « năm « 五 7 J 3 « bảy « 七 6 S
4 « sáu « 六 8 V 4 Chúa nhụt 主 日 7 D
5 « Bẩy « 七 9 S 5 Thư hai 第 二 8 L
6 Chúa nhụt 主 日 10 D 6 « ba « 三 9 M
7 Thử hai 第 二 11 L 7 « tư « 四 10 M
8 « ba « 三 12 M 8 « năm « 五 11 J
9 « tư « 四 13 M 9 « sáu « 六 12 V
10 « năm « 五 14 J 10 « bảy « 七 13 S
11 « sáu « 六 15 V 11 Chúa nhụt 主 日 14 D
12 « bảy « 七 16 S 12 Thú hai 第 二 15 L
13 Chúa nhựt 主 日 17 D 13 « ba « 三 16 M
14 Thú hai 第 二 18 L 14 « tư « 四 17 M
15 « ba « 三 19 M 15 « năm « 五 18 J
16 « tư « 四 20 M 16 « sáu « 六 19 V
17 « năm « 五 21 J 17 « bảy « 七 20 S
18 « sáu « 六 22 V 18 Chúa nhụt 主 日 21 D
19 « bảy « 七 23 S 19 Thú hai 第 二 22 L
20 Chúa nhụt 主 日 24 D 20 « ba « 三 23 M
21 Thú hai 第 二 25 L 21 « tư « 四 24 M
22 « ba « 三 26 M 22 « năm « 五 25 J
23 « tư « 四 27 M 23 « sáu « 六 26 V
24 « năm « 五 28 J 24 « bảy « 七 27 S
25 « sáu « 六 29 V 25 Chúa nhụt 主 日 28 D
26 « bảy « 七 30 S 26 Thú hai 第 二 29 L
27 Chúa nhụt 主 日 31 D 27 « ba « 三 30 M
THÁNG MƯỜI MỌT TÂY NOVEMBRE THÁNG CHAP TÂY DÉCEMBRE
28 Thư hai 第 二 1 L 28 Thú tư 第 四
29 « ba « 三 2 M 29 « năm « 五
30 « tư « 四 3 M
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG MƯỜI MỌT
ANNAM
南 十 一 月
Tháng dủ
月 大
DÉCEMBRE
DẤU
MẶT
TRĂNG
THÁNG CHẠP
ANNAM
南 十 二 月
Thang đủ
月 大
JANVIER
1 Thú sáu 第 六 3 V 1 Chúa nhụt 主 日 2 D
2 « bảy « 七 4 S 2 Thứ hai 第 二 3 L
3 Chúa nhụt 主 日 5 D 3 « Ba « 三 4 M
4 Thứ hai 第 二 6 L 4 « tư « 四 5 M
5 « ba « 三 7 M 5 « năm « 五 6 J
6 « tư « 四 8 M 6 « sáu « 六 7 V
7 « năm « 五 9 J 7 « bảy « 七 8 S
8 « sáu « 六 10 V 8 Chúa nhụt 主 日 9 D
9 « bay « 七 11 S 9 Thú hai 第 二 10 L
10 Chua nhut 主 日 12 D 10 « ba « 三 11 M
11 Thú hai 第 二 13 L 11 « tư « 四 12 M
12 « ba « 三 14 M 12 « năm « 五 13 J
13 « tư « 四 15 M 13 « sáu « 六 14 V
14 « năm « 五 16 J 14 « bảy « 七 15 S
15 « sáu « 六 17 V 15 Chúa nhụt 主 日 16 D
16 « bảy « 七 18 S 16 Thú hai 第 二 17 L
17 Chúa nhụt 主 日 19 D 17 « ba « 三 18 M
18 Thú hai 第 二 20 L 18 « tư « 四 19 M
19 « ba « 三 21 M 19 « năm « 五 20 J
20 « tư « 四 22 M 20 « sáu « 六 21 V
21 « năm « 五 23 J 21 « bảy « 七 22 S
22 « sáu « 六 24 V 22 Chúa nhụt 主 日 23 D
23 « Bảy « 七 25 S 23 Thú hai 第 二 24 L
24 Chúa nhụt 主 日 26 D 24 « ba « 三 25 M
25 Thú hai 第 二 27 L 25 « tư « 四 26 M
26 « ba « 三 28 M 26 « Năm « 五 27 J
27 « tư « 四 29 M 27 « sau 六 28 V
28 « năm « 五 30 J 28 « bay « 七 29 S
29 « sáu « 六 31 V 29 Chúa nhựt 主 日 30 D
THÁNG GIÊNG TÂY JANVIER
30 Thư 第 七 1 J 30 Thú hai 第 二 31 L
TÊN ÔNG NGUYÊN SOÁI VÀ TÊN CÁC QUAN HẦU QUAN NGUYÊN SOÁI
Ông Ohier, là quan nguyên soái tổng thống cả việc Binh dân sáu tỉnh, toàn quiền đại thần.
« Olry, là ông quan ba thủy, hầu quan nguyên soái.
« Denans, là ông quan ba hầu gần quan nguyên soái.
« De Grancey, là ông quan hai hầu gần quan nguyên soái.
« De Montjon, là ông quan ba làm kí lục coi các việc thơ giấy quan nguyên soái.
TÊN CÁC ÔNG QUAN LỚN.
Ông Brossard de Corbigny, là ông quan năm làm chưởng vệ hay cả đạo binh thủy.
Đức cha Miche, hay các bổn đạo Nam kỳ, và hay kẻ có đạo trong địa phận Cao-mên cùng Saigon.
SOÁI PHỦ LẠI BỘ THƯỢNG THƠ TÒA.
Ông Vial, soái phủ lại bộ thượng thơ.
« Laugier, tá lý phó thượng thơ.
« Cố tràng, nhì hạng tham biện, thông dịch đàng tự.
« Richaud, coi tòa thứ nhứt.
« Desmier, coi tòa thứ hai.
« Guiraud, coi tòa thứ ba.
« d’Audigier, hạng nhì coi tòa thứ ba.
« Potteaux, thông ngôn Phalangsa nhứt hạng.
Hạp-cang kí lục nhứt hạng.
Mai, — —
Hàng, — hạng nhì.
Sử, — —
Hành, — —
Chánh, — hạng ba.
Thọ, — —
Khánh, thông ngôn hạng nhì.
Bình, — hạng ba.
Lỏi, — —
Vạng, — —
SAIGON, THAM BIỆN TÒA.
Ông Piquet, nhì hạng tham biện.
« De Kergaradec, phó tham biện.
« Devert, tam hạng thông ngôn.
Trần-văn-ca, đốc phủ sứ Bình-long. Tôn-thọ-tường, tri phủ Tân-bình.
Nguyển-văn-hòa, tri huyện. Nguyển-tường-vân, tri huyện.
Trần-công-quán, cai tổng thiệt thọ.
Lê-văn-lý, — —
Phạm-văn-quới, — —
Trần-văn-quyền, — —
Lê-văn-du, — —
Lê-văn-điệp, — —
Trần-văn-lua, — —
Đáng-văn-thạnh, — —
Huình-văn-hội, phó quản.
Châu, —
Nguyển-văn-pháo, —
Trần-văn-luông, nhứt hạng thông ngôn.
Léopold (Casimir) nhì hạng —
Nguyển-văn-chanh, — —
Minh Michel, — —
Nguyên-văn-trế, tam hạng —
Assam, thông ngôn Các chú.
À-kon, — —
Tsi-chiếu, — —
Thanh, — tiếng Cao-mên tam hạng.
A-tác, — các chú.
Phạm-duy-minh, ký lục nhì hạng.
Trần-văn-quang, — —
Trần-ngoạn, — —
Tôn, — — là Cao-mên.
Trần-văn-thanh, — tam hạng.
Nguyển-văn-luận, — —
Tòng-lai-linh, — —
Nguyển-văn-thanh, thông-lại.
Huình-văn-thanh, —
Lê-ngọc-xuyên, —
Trần-văn-thanh, —
Huình-văn-hồ, nhứt hạng đội trưởng.
Lê-ăn-phát, — —
Nguyển-văn-chữ, — —
Lê-văn-học, nhứt hạng đội trưởng.
Phạm-văn-tấn, — —
Nguyển-văn-tài, — —
Nguyển-văn-danh, — —
CHỢ-LỚN, THAM BIỆN TÒA.
Ông de Lorgeril, tham biện tam hạng.
« Bailly, thông ngôn Phalangsa nhì hạng.
Đổ-hữu-phương, tri huyện.
A-hội, thông ngôn Các chú.
A-sep, — —
Ly-a-sept, — —
Nguyển-văn-thập, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-trọng, — —
Huình-nhuận, nhì hạng kí lục.
Đang-văn-quyền, tam hạng —
Nguyển-ngọc-chấn, — —
Phạm-văn-tư, nhứt hạng đội trưởng.
Lê-tâm, — —
Nguyển-văn-hiền, — —
PHƯỚC-LỘC, THAM BIỆN TÒA.
Ông Nouët, tứ hạng tham biện.
Nguyển-ngọc-cho, chánh quản.
Nguyển-văn-nhâm, huyện quyền tiếp.
Nguyển-văn-mọi, phó quản.
Nguyển-văn-thuệ, cai tổng thiệt thọ.
Lê-xuân-sanh, — —
Lê-văn-đậu, — —
Trương-văn-ngạn, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-ngân, tam hạng. —
Nguyển-văn-tiền, tam hạng thông ngôn.
Lương-phú-quí, nhì hạng kí lục.
Nguyển-văn-đông, — —
Nguyển-hiền-trung, kí lục.
Nguyển-văn-chánh, — hạng ba.
Nguyển-văn-nhu, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-luông, — —
GÒ-CÔNG, THAM BIỆN TÒA.
Ông Saury, tứ hạng tham biện.
Huình-công-tấn, lảnh binh. Nguyển-khánh-vỉnh, huyện thiệt thọ. Lê-văn-dương, phó quản.
Dương-tấn-thinh, cai tổng thiệt thọ.
Lê-văn-đông, — —
Nguyển-văn-minh, nhì hạng thông ngôn.
Nguyển-đức-tuấn, — —
Phạm-thanh-thọ, tam hạng kí lục.
Huình-văn-thạnh, thông lại.
Vỏ-văn-nhiên, —
Huình-văn-thiêng, nhứt hạng đội trưởng.
Trần-văn-khỏe, — —
Trần-văn-thọ, — —
TÂN-AN, THAM BIẸN TÒA.
Ông de Bastard, tứ hạng tham biện.
« Durand, thông ngôn Phalangsa tam hạng.
Nguyển-văn-bền, huyện quyền tiếp.
Vỏ-văn-lâm, —
Huình-định-tôn, phó quản.
Nguyển-văn-cung, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-danh, — —
Vỏ-văn-hiếu, — —
Trần-văn-thân, nhì hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-hồ, tam hạng —
Của, — —
Phạm-tấn-tường, tam hạng kí lục.
Trần-ngọc-viên, thông lại.
Huình-thanh-tòng, nhứt hạng đội trưởng.
Huình-văn-liêng, — —
KIẾN-HƯNG, THAM BIỆN TÒA.
Ông Morand de la Perelle, tứ hạng tham biện.
Lê-văn-du, tri huyện.
Nguyển-trung-trinh, —
Lực andreas, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-phong, nhì hạng —
Andréas-Cần, tam hạng —
Franciscus-Huình, — —
Nguyển-văn-phong, nhì hạng kí lục.
Nguyển-hữu-chánh, — —
Nguyển-văn-ninh, tam hạng kí lục.
Vỏ-văn-tấn, — —
Dào-tấn-vân, — —
Nguyển-văn-thể, thông lại.
Bùi-văn-thinh, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-thạnh, —
Phạm-ngọc-diện, —
Nguyển-văn-kiển, nhứt hạng đội trưởng.
Huình-văn-xuân, — —
KIẾN-HÒA, THAM BIỆN TÒA.
Ông Paulinier, tứ hạng tham biện.
Lý-quan-thọ, tri huyện.
Nguyển-văn-an, nhứt hạng thông ngôn
Nguyển-dương-húy, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-ngọc-hiền, — —
Trần-duy-hiền, tam hạng kí lục.
Đào-tư-tịnh, thông lại.
Nguyển-công-khánh, —
Lê-văn-sử, —
Lương-văn-triệu, nhứt hạng đôi trưởng
Đồ-văn-mưu, — —
KIẾN-PHONG, THAM BIỆN TÒA.
Ông Eymard-Rapine, tam hạng tham biện.
Trần-bá-lộc, đốc phủ sứ. Trương-văn-giàu, phó quản.
Trương-văn-đạo, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-thanh, — —
Nguyển-văn-bằng, — —
Nguyển-văn-xuân, nhứt hạng thông ngôn.
Hồ-văn-quí, tam hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-tri, — —
Nguyển-cẩn, tam hạng kí lục.
Nguyển-văn-thiên, —
Nguyển-văn-thật, thông lại.
Trần-công-bình, —
Nguyển-văn-gồng, nhứt hạng đội trưởng
Lê-văn-phú, — —
BIÊN-HÒA, THAM BIỆN TÒA.
Ông Labellivière, tam hạng tham biện.
Nguyển-văn-toán, nhì hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-hạp, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-thới, — —
Thái-văn-phong, — —
Trần-văn-nhiều. — —
Phạm-duy-minh, — —
Trần-hữu-chánh, nhứt hạng kí lục.
Tô-gia-hội, nhì hạng —
Nguyển-chánh-hiệp, —
Nguyển-văn-quí, nhứt hạng đội trưởng.
BÀ-RỊA, THAM BIỆN TÒA.
Ông Gay de Taradel, tứ hạng tham biện.
Khánh philippus, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-thu, tam hạng —
Trần-săn-thanh, cai tổng thiệt thọ.
Ngô-văn-lâm, — —
Phạm-văn-phú, — —
Lâm-văn-sĩ, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-miều, — —
Vỏ-văn-đức, — —
Lai-văn-châu, — —
LONG-THÀNH, THAM BIỆN TÒA.
Ông Bousigon, nhì hạng tham biện.
Đương-văn-mĩ, tam hạng thông ngôn. Đương-văn-cai, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-cao, tam hạng kí lục.
Phan-văn-viên, thông lại.
Hồ-văn-vang, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-định, — —
THỦ-DAU-MỘT, THAM BIỆN TÒA.
Ông Garrido, nhì hạng tham biện.
» Chatellier, phó tham biện.
Huình-văn-viên, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-yên, nhì hạng —
Trần-văn-sanh, tam hạng —
Vương-văn-bích, phó quản.
Huình-tấn-được, —
Nguyển-văn-thiếu, cai tổng thiệt thọ.
Nguyen-văn-lộc, cai tổng thiệt thọ.
Lê-văn-nhu, — —
Nguyển-như-ý, tam hạng kí lục.
Nguyển-văn-hiệp, — —
Nguyển-văn-sanh, thông lại.
Cao-văn-thọ, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-tiền, — —
Nguyển-văn-cho, — —
Lê-văn-mưu, — —
TRẢNG-BẰNG, THAM BIỆN TÒA.
Ông Lacaze, tam hạng tham biện.
Ngô-văn-chánh, tri huyện.
Sầm Joseph, —
Nguyển-văn-bữu, tam hạng thông ngôn.
Lê-quyền, nhì hạng —
Lê-tịnh-mắng, tam hạng kí lục.
Lê-văn-xuân, thông lại.
Nguyển-văn-mùi, —
Nguyển-văn-quới, nhứt hạng đội trưởng.
TÂY-NINH, THAM BIỆN TÒA.
Ông Swiencki, nhì hạng tham biện.
Nguyển-văn-lụa, phó quản. Ngô-văn-thắm, cai tổng thiệt thọ. Trần-văn-bình, thông ngôn tiếng Cao-mên. Thoa-som, kí lục Cao...mên.
Nguyển-văn-chi, tam hạng thông ngôn.
Nguyển-văn kiển, — —
Nguyển-văn-sanh, — —
Nguyển-văn-tom, — —
Trần-văn-bình, — —
Trần-nhứt-tòng, tam hạng kí lục. Phạm-cư-châu, thông lại.
Nguyển-văn-quả, nhứt hạng đội trưởng.
Lê-văn-bổn, — —
VỈNH-LONG, THAM BIỆN TÒA.
Ông Luro, nhì hạng tham biện.
Trực, tri phủ.
Lễ-Jean, nhứt hạng thông ngôn.
Vong, nhì hạng —
Minh-Joseph, — —
Vỏ-văn-tường, tam hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-học, nhứt hạng kí lục.
Trương-chánh-sử, nhì hạng —
Lê-duy-hình, — —
Lê-kiển-vân, tam hạng —
Nguyển-phước-thới, — —
Tram-khoa, — —
Huình-văn-thể, — —
Nguyển-văn-thương, thông lại.
Pham-hữu-đạo, —
Phan-văn-tài, cai tổng thiệt thọ.
Trần-công-vân, — —
Sơn-liệu, — —
Trần-văn-luông, — —
Nguyển-văn-sanh, phó quản.
Trần-văn-chánh, nhứt hạng đội trưởng.
CHÂU-DỐC, THAM BIỆN TÒA.
Ông Labussière, tứ hạng tham biện.
Trần-văn-vị, tri phủ. Mul, huyện Cao-mên. Am-Francisco, huyện quyền tiếp. Phan-lương-ký, tri huyện. Lê-văn-bình, chánh quản.
A-von, nhì hạng thông ngôn Các-chú.
Ros-Joannes, — —
Lê-văn-mắng, — —
Lê-văn-nhàn, — —
Nguyển-thi, tam hạng kí lục.
Nguyển-khác-cùng, —
Lê-bích, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-liệu, — —
Trà-nà, — —
Huình-lương, thông lại.
Nguyển-văn-thi, —
Lê-quang-điệu, —
Lê-ngọc-lân, —
Phan-văn-ngoạn, —
Tep, — Cao-mên.
Danh-cân, —
Danh-sun —
Nguyển-văn-vân, nhứt hạng đội trưởng.
Trần-văn-mậu, — —
SA-ĐÉC, THAM BIỆN TÒA.
Ông Salicéti, tứ hạng tham biện.
» Bonet, nhì hạng thông ngôn Langsa.
Trương-ngọc-chấn, tri huyện.
Nguyển-tập-lễ, —
Nguyển-văn-thinh, nhì hạng thông ngôn.
Viếng-Étienne, tam hạng —
Lê-văn-có, — —
Nguyển-định, nhứt hạng kí lục. Phạm-văn-đàng, cai tổng thiệt thọ.
Huình-tấn-niêm, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-soi, — —
BẾN-TRE, THAM BIỆN TÒA.
Ông Palasne de Champeaux, tam hạng tham biện.
» De Boullenois de Senuc, phó tham biện.
» Gueldre, tam hạng thông ngôn Langsa.
Lê-tấn-đức, tri phủ. Nguyển-văn-hạnh, chánh quản.
Trần-văn-gia, nhì hạng thông ngôn
Đặng-văn-minh, — kí lục.
Trần-công-bình, tam hạng —
Lê-văn-mữu, — —
Nguyển-duy-thạnh, — —
Trần-văn-soi, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-văn-bá, — —
Nguyển-văn-điều, — —
Trần-thứ-tích, — —
Lê-văn-kỳ, — —
Lê-văn-siêu, — —
Nguyển-văn-nghi, — —
Nguyển-văn-hồ, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-nhiêu, — —
Nguyển-văn-thu, — —
TRÀ-VINH, THAM BIỆN TÒA.
Ông Delefosse, tứ hạng tham biện.
Tràng, nhì hạng thông ngôn.
Lê-văn-vân, tam hạng kí lục.
Vỏ-văn-huệ, — —
Trần-văn-thới, — —
Long, cai tổng thiệt thọ.
Lý, — —
Huình-văn-hữu, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-tường-Ngươn, — —
CẦN-THƠ, THAM BIỆN TÒA.
Ông Alexandre, tứ hạng tham biện.
» Mottet, phó tham biện.
Nguyển-văn-qươi, nhì hạng thông ngôn.
Vỏ-văn-nhan, tam hạng —
Trần-công-tịnh, — —
Nguyển-công-loạn, phó quản.
Huình-văn-lợi, —
Dương-văn-hiền, —
Nguyển-văn-lang, cai tổng thiệt thọ.
Vỏ-văn-nguyện, — —
Nguyển-văn-cữu, — —
Đạo-bút, — —
Dươn-thanh, thông lại.
Lê-văn-nghĩ, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-nhu, — —
Lê-văn-an, — —
RẠCH-GÍA THAM BIỆN TÒA.
Ông Dulieu, tứ hạng tham biện.
Xiêu, tri huyện Cao-mên. Phạm cử, tri huyện. Trần-văn-ý, huyện quyền tiếp. Hồ-bao-thiện, phó quản.
Tấn-Pétrus, nhứt hạng thông ngôn.
Bá, nhì hạng —
Trần-văn-tịnh, cai tổng thiệt thọ.
Nguyển-duy-hòa, thông lại.
Nguyển-văn-trung, —
Nguyễn-văn-sầm, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-huình, — —
Dương-qưới-lươm, — —
CHỢ-LONG-XUYÊN, THAM BIỆN TÒA.
............ tham biện.
Nguyển-văn-vị, tri huyện.
Nguyển-văn-linh, nhì hạng thông ngôn.
Ngô-bao-an, tam hạng —
Lê-hữu-điền, tam hạng kí lục.
Nguyển-hữu-báu, — —
Ngô-văn-sanh, cai tổng thiệt thọ. Phạm-tấn-thanh, phó quản.
Nguyển-văn-quí, nhứt hạng đội trưởng.
Trần-văn-vên, — —
MỎ-CÀY THAM BIỆN TÒA.
Ông Venturini, tứ hạng tham biện.
Đinh-sơn-thọ, tri phủ. Bùi-quang-diệu, tri phủ.
Nguyển-quang-canh, nhứt hạng thông ngôn.
Nguyển-văn-nam, nhì hạng —
Nguyển-văn-chính, phó quản.
Nguyển-chánh-nghĩ, cai tổng thiệt thọ.
Ngô-quang-húy, — —
Trần-văn-kinh, — —
Nguyển-văn-bút, thông lại.
Nguyển-khắc-nhượng. —
Lương-định-kiển, —
Phạm-duy-hoà. —
SỐC-TRANG THAM BIỆN TÒA,
Ông Chanu, tứ hạng tham biện.
Trần-u, tri phủ. Nguyển-minh-dường, tri huyện.
Trương-hồ-long, nhì hạng thông ngôn.
Trần-tấn-công, tam hạng —
Nguyển-văn-tài, tam hạng kí lục.
Lê-định-hành, thông lại.
Văn-lựa, phó quản.
Lâm-thanh-hòng, cai tổng thiệt thọ.
Tang-chánh, — —
Thái-mạ, — —
Trần-sắc, — —
Nguyển-văn-tiền, nhứt hạng đội trưởng.
BẮC-TRANG THAM BIỆN TÒA,
Ông Pollard, tứ hạng tham biện.
Két, tri phủ Cao-mên.
Nguyển-văn-bổn, nhì hạng thông ngôn.
Trần-văn-lang, tam hạng —
Nguyển-văn-sanh, thông lại.
Nguyển-văn-hương, —
Trần-văn-mai, —
Nguyển-văn-cho, nhứt hạng đội trưởng.
HÀ-TIÊN, THAM BIỆN TÒA.
Ông Chessé, tứ hạng tham biện.
Đổ-kiển-Phước, tri phủ ở tại Phú-quốc.
Nuyển-văn-lỏi, tam hạng thông ngôn.
Nguyển-tường-hạnh, — —
Nguyển-tường-phong, nhứt hạng kí lục.
Lê-văn-thoạn, nhứt hạng đội trưởng.
Nguyển-văn-thoạn, — —
Nguyển-văn-bao, — —
Ông Philastre, nhứt hạng tham biện làm chức thống sát lục tỉnh nam luật án vụ quan. Ông Turc, nhì hạng tham biện làm chức Giám thành nhứt.
Ông Chartroule, nhứi hạng thông ngôn tại Tam-toà.
» Burnel, — —
» Merrien, tam hạng thông ngôn tại đồn Thuận-kiều.
Việc trọng thể hơn nội năm Đinh mảo là việc lấy ba tỉnh trong mà hiệp với ba tỉng đây.
Bấy lâu năy dân ở gần sông lớn thấy kẻ cướp ở ngụ trong các tỉnh Vỉnh-long, Châu-đốc, Hà-tiên, lại có người trong ba tỉnh ấy hiệp với nó, mà đồ khí giái, lương thực chúng nó, thì bỡi các tỉnh ấy mà ra; dầu trong hòa ước và lời hứa các quan cấm mấy đều ấy, song các quan Annam cũng chịu chúng nó làm nhiều đều bậy bạ ăn cướp làm vậy, mà lại dân ấy xin Pha-langsa binh vực mình nữa.
Có nhiều khi quan Nguyên soái trách các quan Annam trong ba tỉnh ấy, nhưng mà quan Annam không nghe, hay là khi quan Annam biểu người ta làm việc gì thì những người vô trí ấy không nghe lời quan Annam, một có ý kiếm thể gì cho có giặc trong hai nước.
Những kẻ phạm ấy có anh em ở ngoài Huế nó làm cho nhiều người thiệt thà phải chết vô ích trong việc giặc gỉa, chẳng phải Phalangsa muốn làm vậy; Mấy người ấy thường thường khi phải đánh thì mình ẩn mà để giết mấy người thiệt thà làm ruộng vì đã tin lời gian nó.
Vậy cả đủ một năm quan Nguyên Soái nói với nhà nước An-nam rằng: như không muốn thôi làm đều tệ làm vậy, phá hoà ước mà chứa kẻ cướp, thì sẽ lấy ba tỉnh: Nên tháng năm năm Đinh mảo quan Nguyên Soái bỏ Mỷtho, lại có mười bốn chiếc tàu khói với một ngàn lính Phalangsa có dư và năm tram lính Annam mạnh mẽ trung tín mà giúp nhà nước Phalangsa.
Khi tới Vỉnh long thì quan Nguyên Soái không cho lính bắn giốt người ta, không cho phá giống gì hết.
Lại quan kinh lược Phan-thanh Giảng đã biết rỏ ràng chống trả với Langsa không có ra gì, vì nhà nước Annam xui giục quan Nguyên Soái mà làm cho người hờn, cho nên quan kinh lược giao tỉnh Vỉnh long lại cấm dân đừng có chống trả cho khỏi đổ máu những người vô tội.
Ngằy hai mươi tháng năm có một hai chiếc tàu ghé tại Châu-đốc, người ta liền đầu thú hết; đến tối ngằy ấy quan Nguyên Soái tói đó vói tàu người mà thăm thành Châu đốc.
Ngằy hai mươi hai tháng ấy có một đạo binh gặp ông Tổng đốc Hà tiên trong Vàm nao tại Châu đốc, ông ấy đưa binh đi lên Hà tiên, lại đạo binh ấy vào trong Hà tiên cách trọng thể mà ở tại đó.
Trong ba tỉnh mới Langsa xem ra Annam đều cũng như anh em bạn hữu, sự thương nhau làm vậy thì là ưng ý quan Nguyên Soái.
Khi ông Phan thanh Giảng còn ở Vỉnh long, thì người quyết cho hai nước đều làm anh em bạn hữu.
Cách một tháng sau ông Phan thanh Giảng chết tại Vỉnh long, là vì thấy còn có một hai người kiếm thể cho dân ở khỏi yên, người lấy làm buồn quá chừng, cho nên phải chết.
Trước khi người chết thì trốị với con cái người phải ở tử tế ở một lòng với Langsa cho được bình yên, lại người xin quan Langsa binh vực bà con người.
Đến tháng mười Annam con ông Phan thanh Giảng chẳng thèm nghe lời trối ấy, ham sự danh tiếng sang trọng, cho nên mới theo lời không phải mà giục cả dân trong huyện Bảo-an làm giặc.
Langsa với lính matà đi tới đó mà phạt nó vì nó có lòng gian ác mà trái lời cha.
Langsa lấy làm giận lắm vì mấy người không muốn làm giặc thì bị con Phan thanh Giảng làm độc dữ mà làm cho mấy người ấy phải chết chém.
Ngằy mười tám tháng mười, Langsa lấy chợ Hương điểm, dân làng ấy có gan lắm, dám tới mà đánh quan tham biện sở tại.
Ngằy mười chín ấy Langsa đi tới Ba tri.— Ngằy hai mươi ban đêm dân làng Bảo an phải bị Langsa đánh, lại mất hết gần hai trăm người Annam phải chết nơi xung quanh làng An thới.
Khi đánh giặc thì kẻ nghịch la lên biểu lính matà theo Langsa đánh trả cùng Langsa, vì kẻ nghịch nghe lời gian không biết lời ai nói rằng: « lính matà theo Langsa sẽ bỏ Langsa mà giúp nó;» bỡi đều ấy thì có nhiều người phải chết».
Nhưng mà quản Tấn, quản Dươn, quản Cho với đội Đông, đội Hành phá tản kẻ nghịch, lại dạy nó đi cày ruộng làm ăn thì tốt hơn, còn biểu nó ra đầu thú; các tổng thấy người ta chết nhiều lắm vậy bởi hai người nhỏ tuổi chưa có trí mà xét khiến xui, cho nên càc tổng tới và khóc mà ra đầu thú xin đi làm ăn.
Langsa tha mấy đều tệ ấy, lại cho mấy người bị bắt về sở làm ăn; ấy là giặc gỉa thì dẹp làm vậy.
Từ nhà nước Langsa cai trị đất Nam-kỳ cho tới bây giờ, thì xem ra việc giặc giả càng ngằy càng mỏn đi, mà việc thạnh vượng càng ngằy càng tấn tới; có lẽ tới năm nầy về sau sẽ không còn giặc giả nào trong Nam-kỳ nầy nữa, mà dân sụ sẽ được hưởng phước bình yên thạnh lợi lâu dài.
Những kẽ làm đầu quân nghịch trong sáu tỉnh Nam-kỳ nầy bấy lâu nay, Gia-định thì có quản Định; Định-tường thì có Thiền-hộ-dương; Vỉnh-long thì có hai Cậu là con ông Phan; An-giang thì có lảnh Sâm, Vỏ-định-Sâm; các bợm ấy tuy là có danh tiếng với dân Annam đó chúc; nhưng mà cũng đều học một cách với nhau, bất quá dùng hai chữ trung ngãi làm bài bản để đi đỗ dành hiếp đáp những dân nào quen thói củ, lạ phép mới cho được bắt người, lấy của chúng nó mà làm danh tiếng cho mình; còn như thiệt đều có lòng có sức trong việc làm giặc mà mạnh mẽ dạn dỉ dám tới mà phá tàu hảm đồn Langsa, lại không hay lấy của giết người, thì có một mình quản Lịch mà thôi đáng lẽ, thì dân Annam kính trọng người ấy hơn mà trử dưởng mà giấu giếm cho, và được ở yên trong dân, mới phải; nhưng mà bởi vì từ sáu tỉnh thuộc về Langsa cai trị hết, thì dân Annam lần lần đã quen ăn ở theo thói phép Langsa, mà lại hiểu rỏ ràng quan Langsa là thiệt có lòng ra sức mà làm cho dân Nam-kỳ được bình yên thạnh lợi, còn các bợm làm nghịch ấy, thì có một đều là làm hại cho dân mà thôi; nên dầu dân có ngu dại bực nào mặc lòng cũng không có lẽ làm nghịch với kẻ làm ích lợi cho mình mà trử dưởng những đứa làm thiệt hại cho nó; Bởi vậy quản Lịch mới không còn ẫn mình chỗ nào trong sáu tỉnh đuợc nữa mà phải lánh trốn ra Phú-quốc cho xa cách Lang-sa đi, thì tưởng dân Annam không có ai nở bụng nào mà báo chỉ ho quan Langsa tìm tới đó mà bắt va nữa; chẳng dè lòng dân lại nghỉ rằng: « nếu quản Lích còn sống thì khi khác chẳng khỏi, va lại lén lúc vô mà làm hại cho chúng nó nữa;» nên phải báo chỉ cho quan Langsa bắt mà giết đi, thì ngằy sau chúng nó nhẹ lo được nhiều đều lắm. Vậy ta tưởng như quản Lích đã trốn ra Phú-quốc mà khỏi bị dân Annam báo chỉ cho quan Lang-sa bắt, thì không có lẽ nào còn ai dám trử duởng kẻ nghịch khác trong làng mình nữa.
Lại những quân nhgịch trong Nam-kỳ bây giờ, kẻ thì bị bắt, kẻ thì ra thú, còn sót một hai đứa trốn tránh, thì tưởng thủng thẳng dân nó cũng cáo ra và bắt nộp đi cho hết, có một hai lủ quân nghịch trốn đi ở những nơi xa cách giáp giái địa đầu, như phía trong thì hòn Phú-quốc cũng đã bắt được quản đảng Lịch rồi, còn một đảng trốn về ở bên phía ngoài là thuộc về trên Mọi núi giáp giái với Bình-thuận, thì các quan cũng đã đem binh lên càn rừng mà kiếm bắt, thì chúng nó đã tản lạc đi đâu mất, chẳng gặp được quân nào, còn quan Annam ở Bình-thuận cũng có đem binh chận phía ngoài mà đón bắt quân nghịch ấy, mà bởi vì chúng nó đã nghe được tin trước mà không dám ra đường ấy, nên cũng không bắt đuợc ai, tưởng những quản nghịch ấy, chẳng còn nhóm họp nhau lại được nữa, mà nếu chúng nó đã phải tản lạc ra một đứa một nơi lại chẳng dám léo xuống gần dưới các chổ dân cư mà phải đi lần lến trên Mọi-cao, thì chắc đến sau thì những quân nghịch ấy cũng sẽ tiêu tan mất đi như khí mà chớ.
Mấy năm trước dân Annam còn lạ phép thói Langsa, thì có nhiều người sợ hải quá chừng, bỏ hết ruộng đất của mình đi mà theo quan Annam; nên khi Langsa mới cai trị ba tỉnh củ, thì người dân có nhiều ruộng đất bỏ hoang lắm, tới khi Langsa đã cai trị hết sáu tỉnh Nam-kỳ tuy lục mới lắm cũng có một hai người quen theo thói củ bỏ sự sẳn mà theo quan Annam ra Bình-Thuận; nhưng mà đến bây giờ, thì người ta đã hiểu được rỏ ràng sự theo quản làm giặc, thì chẳng hề tới khi nào mà trông cậy xong việc gì cho mình được, mà phải bỏ điền sẳn đi, thì uổng quá; vả bây giờ đã thấy nhiều người quen ăn ở theo phép thói Lang-sa. thì càng ngằy càng giàu có tử tế mà cũng không có ai hiếp đáp hay là làm gì đến những người ấy, cho nên ai nấy cũng đều kêu rủ nhau về xin nhìn sự sẳn của mình lại mà lo việc làm ăn, lại cũng đã thấy được nhiều người ra tỉnh Annam mà trở về đầu thú cho được yên nghiệp làm ăn, nên mấy chổ ruộng đất hoang trong sáu tỉnh Nam-kỳ bây giờ đã nhiều chổ có người ta xin lại mà làm, có lẽ lần lần ngưòi ta sẽ làm hết mà lo việc làm ăn mà thôi, không còn lo theo giặc nữa, mà lại không còn nhiều chổ ruộng đất hoang nữa.