Như Tây nhựt trình

NHƯ TÂY NHỰT TRÌNH

DE SAIGON A PARIS

PAR

TRƯƠNG-MINH-KÝ

Ouvrage subventionné par le Conseil colonial de la Cochinchine française en sa séance du 15 décembre 1888.

SAIGON

IMPRIMERIE REY & CURIOL

1889

​Le Gouverneur de la Cochinchine française, Officier de la Légion d’honneur et de l’Instruction publique;

Vu les prévisions budgétaires de l’exercice 1880, comprenant au chapitre 6, article 1 des bourses dans les établissements d’enseignement de la Métropole et de l’Algérie;

Vu le nombre d’élèves présenté par M. le Directeur de l’Enseignement, comme étant à même de suivre avec fruit les cours du Lycée d’Alger;

Sur la proposition du Directeur de l’Intérieur,

Décide:

Article 1. — Sept bourses au Lycée d’Alger sont accordées aux Annamites, ci-après dénommés:

Diệp-văn-Cương,
Lê-văn-Hộ,
Nguyễn-văn-Huờn,
Nguyễn-văn-Sỏi,
Lê-văn-Võ,
Lê-văn-Vắp
et Ngọc Joseph, actuellement à Marseille.

Art. 2. — Les six élèves du collège Chasseloup-Laubat prendront passage sur le transport le Tarn, à la table des maîtres.

Art. 3. — Les frais occasionnés par le voyage, l’habillement et l’entretien de ces élèves, seront prélevés sur le crédit prévu au chapitre 6, article 1 du budget local de 1880.

Art. 4. — Ils seront placés sous la surveillance de M. Trương-minh-Ký, professeur de 1 classe, qui les accompagnera jusqu’à Alger. Ce professeur recevra à cet effet un supplément de deux cents francs par mois pendant son séjour en France, qui pourra, à son gré, être prolongé jusqu’au départ du transport du 20 juillet.

Art. 5. — Le Directeur de l’Intérieur est chargé de l’exécution de la présente décision.

Saigon, le 11 mars 1880.
Le Myre de Vilers.
Par le Gouverneur:
Le Directeur de l’Intérieur p. i.,
Nouet

Vu les prévisions budgétaires de l’exercice 1880, comprenant au chapitre 6, article 1, des bourses dans les établissements d’enseignement de la Métropole et de l’Algérie;

Vu la demamde présentée par le Đốc-phủ-sứ Trần-bá-Lộc dans le but d’obtenir trois bourses au Lycée d’Alger en faveur de trois de ses neveux;

Sur la proposition du Directeur de l’Intérieur,

Décide:

Article 1. — Trois bourses au Lycée d’Alger sont accordées aux Annamites ci-après dénommés:

Trần-bá-Hy,
Huỳnh-văn-Nghệ,
et Nguyễn-văn-Cần.

Art. 2. — Ces trois boursiers prendront passage sur le transport le Tarn à la table des maîtres.

Art. 3. — Les frais occasionnés par le voyage, l’habillement et l’entretien de ces élèves seront prélevés sur le crédit prévu au chapitre 6, article 1 de l’exercice 1880.

Art. 4. — Le Directeur de l’Intérieur est chargé de l’exécution de la présente décision.

Saigon, le 15 mars 1880.
Le Myre de Vilers.
Par le Gouverneur:
Le Directeur de l’Intérieur p. i.,
Nouet.

Conformément à la décision du Gouverneur en date de ce jour,

Un passage à la deuxième table sur le transport le Tarn partant de Saigon le 20 mars 1880, est accordé à M. Trương-minh-Ký, professeur au collège Chasseloup-Laubat, (accompagne des élèves au Lycée d’Alger).

Les frais de ce passage seront à la charge du budget local.

Saigon, le 15 mars 1880.
Le Directeur de l’Intérieur p. i.,
Nouet.

Vu les prévisions budgétaires de l’exercice 1880, comprenant au chapitre 6, article 1, des bourses dans les Etablissements d’enseignement de la Métropole et de l’Algérie;

Vu la demande présentée par le nommé Đinh-sơn-Lý, interprète de 1 classe, dans le but d’obtenir une bourse au Lycée d’Alger en faveur de son frère Đinh-sơn-Thi:

Sur la proposition du Directeur de l’Intérieur,

Décide:

Article 1. — Une bourse au Lycée d’Alger est accordée au nommé Đinh-sơn-Thi.

Art. 2. — Ce boursier prendra passage sur le transport le Tarn à la table des maîtres.

Art. 3. — Les frais occasionnés par le voyage, l’habillement et l’entretien de cet élève, seront prélevés sur le crédit prévu au chapitre 6, article 1 de l’exercice 1880.

Art. 4. — Le Directeur de l’Intérieur est chargé de l’exécution de la présente décision.

Saigon, le 17 mars 1880.
Le Myre de Vilers.
Par le Gouverneur:
Le Directeur de l’Intérieur p. i.,
Nouet.

Ngày mồng 4 septembre 1880, quan quyền Thống lý, y theo lời quan Đốc học tỏ Bày, định Trương-minh-Ký là giáo thọ hạng nhứt, đi nước Phansa về theo chiếc tàu chiến le Tonkin, bây giờ lảnh làm việc tại trường Chasseloup-Laubat như trước.

NHƯ TÂY NHỰT TRÌNH

DE SAIGON A PARIS

Từ Gia-định, xuống tàu Tarn ấy, 1
Tới Alger, lên thấy thành ni.
Rồi qua cho đến Paris,
Thấy sao kể vậy từ đi tới về.
Tiếng quê kệch, dầu chê cũng chịu, 5
Lời thật thà miển hiểu thì thôi.
Trải xem những chuyện qua rồi,
Thì hay họa phước do nơi lòng người.

Năm Kỷ-mảo, có lời nghị định,
Đến Canh-thìn, mồng chín tháng hai. 10
Vâng quan Tổng thống đặt sai,
Đem đoàn sỉ tử qua nơi Tây thành.
Đặng mà học, cho rành ngải lới,
Kẻo chưa thông, thấu tới bật cao.
Đề huề rương trắp xuống tàu, 15
Bà con đưa đón người nào cũng thương.

Cùng nhau chúc, an khương đôi chữ,
Lại lo thầm, lành dữ chưa hay
Tối rồi hai ngã phân tay,
Người về ủ mặt châu mày kẻ đi. 20
Tàu quày quạy, chậm rì chậm rịt,
Coi như tuồng, còn tiếc xứ ni.
Dòng sông quanh lộn phải tùy,
Ban đêm chẳng thấy Tam-kỳ ở đâu.

Thùy-vân tới, thấy lầu đèn vọi, 25
Trên núi cao, nên chói xa vời.
Đặng tàu các nước ở ngoài,
Tối trời nhìn biết là nơi Cần-giờ.
Ban ngày có, kéo cờ dấu hiệu,
Dầu xa xui, cũng hiểu nơi chi. 30

Sáu giờ ra khỏi Nam-kỳ,
Thấy trời với nước xanh rì khắp nơi,
Đã nước biển, nghe hơi ngầy ngật,
Lại phần tàu nghiên lắc dật dờ.
Làm cho buồn mữa ngất ngơ, 35
Chóng mày chóng mặt bắt khờ bắt ngây.
Cũng có kẻ không hay dại sóng,
Ấy như người dồi vỏng đã quen.

Nổi dông thì dại sóng liền,
Tịnh trời không thuốc cũng thuyên mới kỳ. 40
Nghỉ tàu sắt, khéo gầy khéo dựng,
Ba bốn từng, coi giống tòa lầu.
Cả trăm ngoài thước trước sau,
Bề ngan mười mấy, bề sâu quá mười.
Trên bòng lái, chơi bời cũng thú, 45
Dưới phòng ăn, phòng ngủ cũng xinh.

Giữa còn sân rộng thinh thinh,
Lễ ngày chúa nhựt, điểm binh mỗi chiều.
Đã ba cột, có nhiều buồn vải,
Lại máy thêm, quạt chạy như dông. 50
Nhà thương, chỗ tắm, chỗ sông,
Đàng bà khác chỗ, đàng ông khác phòng.
Lối trước mủi, có chuồng thú vật,
Chỗ nấu ăn, lại cất cũng gần.

Nội tàu có vỏ có văn, 55
Lương y, linh mục cùng hàng bá công.
Chiều mười một, Côn-nôn trông thấy,
Cảnh tự nhiên, sơn thủy xinh thay.
Chừng vài muôn thước bề dài,
Năm ngàn bề dọc, ngàn ngoài người dân. 60
Côn-nôn đảo, tội nhân đày đó,
Số năm nay, cũng có gần ngàn.

Người làm gạch, kẻ hầm than,
Lớp đi chài lưới, lớp mần rẩy khoai.
Mười giờ tối, mười hai ghé lợi, 65
Đất Malais, Phố-mới cù lao.

Anglais mua đó đã lâu,
Hồi vua Minh-mạng năm đầu lên ngôi.
Bốn muôn thước, ngó coi dài xọc,
Được vài muôn, bề dọc rộng thinh. 70
Có gần mười vẹo dân tình,
Malabar ít, một mình Chệc đông.
Thới-tây kể ước chừng ngàn chín,
Kể và quan và lính và dân.

Mỗi năm bán mấy triệu hàng, 75
Tính đồ chở tới cũng bằng chở đi.
Cữa Phố-mới, thuế chi cũng khỏi,
Ngỏ đặng nên, đô hội thương nhân.
Xưa kia ước được trăm dân,
Làm nghề chài lưới kiếm ăn qua ngày. 80
Chừ có kẻ, đông tây đủ mặt,
Lại thấy người, nam bắc đến nơi.

Cuộc đời hay đổi hay dời,
Ngày nay thương hải, ngày moi tang điền.
Rủ nhau tới, gây nên cảnh tốt, 85
Kéo ra về, lại hốt bạc qua.
Đắp đàng, mua đất, cất nhà,
Đào kinh, xây cống mở ra cữa hàng.
Phố lầu cất, vài tầng hết thảy,
Mỗi đàng xem, hai dảy ngay hàng. 90

Có làm máy nước bên đàng,
Tay đè thùng hứng nước tràng chảy ra.
Chùa Phước-kiến in chùa ông Hược,
Chùa Quảng-đông thua sút chùa Bà.
Anglais có lập nhà thờ, 95
Kính vì Thượng-đế sanh ra mọi loài.
Đi dạo thấy một vài trường học,
Dạy tiếng người ngoại quốc thông thương.

Ở đây nha phiến có thường,
Gần ba trăm tiệm phô trương bên đàng. 100
Đèn khí thắp, rõ ràng sáng suốt,
Cầu sắt làm, nhắm cuộc vững bền.
Dưới sông sam-bảng chở chuyên,
Trên bờ xe ngựa chạy liền ngày đêm.

Học trò nói, bắt thèm cơm quá, 105
Bèn dắc vào, quán xá ăn chơi,
Ngồi ăn gẫm nghĩ nực cười,
Đói chi cơm bữa, no hơi bánh mì.
Gạo hồi đó, phen bì với ngọc,
Cơm lúc nầy, sánh được bằng vàng. 110
Đoái nhìn tàu đậu dăn dăn,
Tải hàng lên xuống lăn xăn rộn ràng.

Tàu tạm ghé, lấy than xong hết,
Chiều mười ba, từ biệt Hạ-châu.
Lấy neo rồi chạy êm ru, 115
Thấy trời với nước một màu trong xanh.
Ba ngày trọn, theo gành theo bái,
Sumatra, còn thấy đó hoài.
Nội cù lao, sáu triệu người,
Mười lăm vẹo thước bề dài thẳng băng. 120

Be vẹo thước, bề ngang ngó múc,
Hai triệu dân, hàng phục Hollande.
Dọc gành thấy đá sảng hoàng,
Nếu tàu phải đó tợ dường trứng sa.
Không dông gió, khi qua ngang đó, 125
Có mưa mây, nho nhỏ mát da.
Hôm nay buồn bả nhớ nhà,
Nhớ cha, nhớ mẹ, nhớ bà nhớ con.

Lên bòng lái, ngó mông biển rộng,
Thấy cá bầy, bay bổng xa khơi. 130
Sáng trăng, tịnh gió, thanh trời,
Ngó coi sắc nước có ngời xinh thay.
Nước biển tắm, thường ngày mát mẻ,
Da thịt săn, mạnh khẻo tứ chi.
Tắm đêm mới thấy dị kỳ, 135
Trên mình nước chảy giống gì sáng trưng.

Tối binh bộ, làng khang nằm trống,
Còn lính tàu, ngủ vỏng ngay hàng.
Chín giờ kèn thổi kêu ăn,
Năm giờ chiều lại cũng bằng thổi luôn. 140
Mười giờ tắt, đèn chong phòng ngủ,
Có lính canh, lính giữ nghiêm trang.

Bảy ngày tàu tới Ceylan,
Cù lao nầy thuộc về phần Anglais.
Ba vẹo thước theo bề dài thẳng, 145
Ba mươi lăm, muôn chẳn, bề ngang.
Nhìn xem địa thế rõ ràng,
Trái tim day cuốn lại đàng hướng nam.
Phong khí ấm, đầu năm chí cuối,
Hoa quả thường, có mỗi ngày luôn. 150

Ngọc trai bán biết mấy muôn,
Cực người lặn kiếm tại trong biển nầy.
Xinh tốt bấy! mấy tay đeo ngọc,
Thương hại thay! chúng hộc máu kia.
Nghe ra đất ấy cũng kỳ, 155
Quế thì như củi, gạo thì như châu.
May ở chỗ, các tàu thường ghé,
Cữa biển sâu, tiện thế vô ra.

Có gần hai triệu người ta,
Phần nhiều thờ phật Di-đà Thích-ca. 160
Người ngoại quấc, gần xa tứ hướng,
Có tới nơi, lập hảng bán buôn.
Người đây quừn áo như không,
Đàn bà kha khá, đàn ông sơ sài.
Khi gần tới, ở ngoài bải biển, 165
Pointe-de-galles, nhắm kiển xinh kỳ.

Trên thì núi, dưới có ghe,
Chạy buồm coi giống chim sè cánh bay.
Tàu ngừng máy, ai ai cũng rộn,
Lòng vui mừng, bước xống ghe đò. 170
Một quan là giá đưa vô,
Không xa cho mấy, đều lo sợ chìm.
Ghe tum húm, ngó xem dị dạng,
Dưới chề bề, theo dáng ghe bầu.

Ván tròn, tra cán chèo lâu, 175
Ngánh làm một phía khỏi âu nghiên chiềm.
Lên chơi tối, nghỉ đêm tại quán,
Trả sáu quan, cũng đáng đồng tiền.
Giường bằng sắt, nệm lông chiên,
Mùng sa thanh lịch may liên bịch bùng, 180

Gần mé biển, gió dông đêm sáng,
Sóng ào ào, ngủ chẳng đặng yên.
Ban đêm đàng sá ít đèn,
Dưới sang sáng đất, trên đen mù trời.
Đem sỉ tử, lên chơi cho biết, 185
Dạo phố phường, khắp hết nội thành.
Coi lầu đèn vọi ngoài gành,
Mỗi trò cho kẻ ở canh năm tiền.

Súng một vị, trí trên gành ấy,
Dầu muôn binh, khôn lấy thành nầy. 190
Xuống lầu bết cẳng con trai,
Vào nhà thờ đó nghỉ ngơi một hồi.
Trở về quán, gần nơi bải biển,
Uống bière, nói chuyện nọ kia.
Thấy đem tới bán đồ kỳ, 195
Hộp bằng lông nhiếm, voi thì bằng mun.

Đồ nhỏ nhỏ, lạ lùng hiếm hiếm,
Kiểu to to, tùng tiệm đồ mên.
Ham chơi đồ lạ tốn tiền,
Vì lòng cắt cớ thấy liền muốn mua. 200
Bước lại bến, đò đưa lộn xuống,
Ra tới tàu, rồi muốn trở lên.
Kế tàu quày chạy đi liền,
Giả từ Thiên-trước, chạy liên đêm ngày.

Một giờ chạy, gần hai muôn thước, 205
Bấy lâu đi, đều được bình an.
Trời xanh kệch, biển lặn trang,
Xa trông cá nược ước bằng cá bông.
Thầy trò được, vui lòng đẹp mắt,
Hình dạng xem, nở mặt mở mày. 210
Chim đâu bay tới tàu nầy,
Kẻ kêu chim biển, người thời chim diên.

Ngó lên thấy, mình tuyền sắc trắng,
Bắt xuống coi, mỏ cẳng đều đen.
Lính tàu dọn dẹp liền liền, 215
Ghế bàn lau bụi, ván phên rửa bùn.
Mỗi ngày thấy bỏ thùng múc nước,
Cân thử coi dụng được hay không.

Quanh tàu nước biển mặn nồng,
Múc lên đặt lại uống còn hơi tanh. 220
Để rửa mặt, lau mình cũng khá,
Ở bực trên, nước đá uống thường.
Đi thôi qua chín ngày đường,
Aden mới thấy phố phường tàu ghe.
Năm Mậu-tuất, Anglais choán đó, 225
Địa thế gồm, biển đỏ trong tay.

Mắt xem thấy cảnh tốt thay!
Dưới thì biển rộng, trên đầy núi cao.
Phía tây có, vũng tàu rộng rải,
Chỗ cữa vào, thì lại hẹp hòi. 230
Dể bề giữ, tiện thế coi,
Trời cho được nước, đất bồi bổ thêm
Nước trên núi, dẩn đem chảy xuống,
Chứa để dành, mà uống nội thành.

Năm đầu dân có ba nghìn, 235
Bây giờ kể hết dân tình ba muôn.
Hàng buôn bán, trầm-hương, tô-hạp,
Với Café, bạch-lạp, mủ cây.
Đất khô khan, cát dẩy đầy,
Bốn năm khi có mưa đây vài lần. 240
Nóng nực quá, chưa tầng khó chịu,
Tứ hướng không chúc xỉu gió dông.

Dân nầy thờ lửa hết lòng,
Dầu nhà có cháy cũng không mở lời.
Sớm lạy rước mặt trời tỏ rạng, 145
Đến buổi chiều, gần lặn lạy đưa.
Tuồng ưa nắng, bộ ghét mưa,
Chết rồi phơi nữa mới vừa bụng cho.
Đó rồi chạy, thẳng vô biển đỏ,
Có hoa tiêu chỉ chỗ cạn sâu. 250

Biển xanh kêu đỏ vì đâu,
Vì chưng dưới đáy, cát màu đỏ gay.
Có kẻ nói, tại đây thuở trước,
Hơi phèn lên mặt nước đỏ au.
Nhiều nơi cạn, ít chỗ sâu, 255
Nên e sóng gió, chạy mau cho rồi.

Hai triệu thước bề dài biển ấy,
Còn bề ngang chừng mấy vẹo thôi.
Tháng ba mồng sáu tới nơi,
Suez đậu lại nghỉ ngơi vài giờ. 260
Lên chịu thuế rồi vô kinh đó,
Lệ một người, thâu có mười quan.
Còn tàu thì tính theo cân,
Nghĩa là một tạ lấy gần một quan.

Trên mặt nước bề ngang trăm thước, 265
Dưới đáy kinh, cũng được hai mươi
Một trăm sáu vạn bề dài,
Nước sâu tám thước cứ hoài mực ni.
De Lesseps, chiêu qui lập hảng,
Hùn bạc tiền, khai đặng kinh nầy. 270
Đào ngang biển cát khó thay,
Sâu hơn chín thước mới bày bùn ra.

Năm trăm triệu ấy là sở tổn,
Công việc làm, tính trọn mười năm.
Kỷ-mùi mới khởi sự làm, 275
Qua năm Kỷ-tị, nước đam vô rồi.
Ba muôn sáu ngàn người làm việc,
Máy móc thôi, chẳng biết bao nhiêu.
Hai bên xây đá cũng đều,
Thân trên dây thép dăn theo dọc bờ. 280

Xa xa có phần hờ canh giữ,
Ngày ngày hằng, tu bổ dưới trên.
Tàu qua dây thép thông tin,
Chiếc ngừng chỗ rộng, chiếc liền chạy qua.
Một giờ chạy, định là muôn thước, 185
Ở trong kinh không được chạy mau.
Vắng hoe trước, quạnh quẻ sau,
Trên bờ đỏ đỏ, dưới màu xanh xanh.

Hai bên kinh, thấy tinh động cát,
Bốn phía đồng vắng bặc cỏ cây. 290
Biển hồ Mặn-đắng tới đây,
Không dè nước đó đắng cay bao giờ.
Ai thuở trước, cũng ngờ nước ngọt,
Nếm mới hay, nước trót mặn nồng.

Quanh hồ tinh những cát không, 295
Vào kinh lại thấy cũng đồng như đây.
Tới hồ khác, nước đầy linh láng,
Gió hiu hiu, sóng dợn nhăng nhăng.
Qua kinh hơn một ngày đàn,
Trưa thường nóng nực, tối hằng lạnh queo. 300
Port-Saïd, tới deo neo đậu,
Trời sương sa lạnh thấu tim đen.

Người tây chịu lạnh đã quen,
Mà còn phát rét run en lọ là.
Lấy đồ nỉ, đem ra mà mặc, 305
Khăn bịch trùm, còn bắt lạnh run.
Nơi nóng dữ, chỗ lạnh hung,
Dầu hung dầu dữ, phải tùng phép sao!
Lúc khỉ sự, mà đào kinh đó,
Ngoài biển nầy, không có đá hàng. 310

Phải xây cản sóng cho an,
Mà đây không đá, phải toan thế nào.
Lấy vôi cát, trộn vào từ khối,
Kể tạ ra, cho tới hai trăm,
Hai ngàn khối, mỗi ngày làm, 315
Để phơi hai tháng rồi đam xuống tàu.
Chở tới chỗ, kéo nhào xuống biển,
Ấy là đồ, ném liện làm chưng.

Còn trên xây thể vách tường,
Sóng ào vô đánh, chống đương vững vàng. 320
Sóng sụt sụt, bủa ngang qua cữa.
Kêu ồ ồ ngã ngữa ra xa.
Thôi bảo chướng, hết phong ba,
Tánh coi êm ái, nết ra dịu dàng.
Phía tây hàng, hai ngàn rưỡi thước, 325
Còn phía đông, cũng được ngàn ngoài.

Kinh nầy đời trước có khai,
Hao mười hai vạn con người mới thôi.
Khi tàu đậu, thì trời đã tối,
Mà ghe đò, cũng vội chèo ra. 330
Trên bờ đèn khí sáng lòa,
Cảnh coi đẹp mắt, đờn hoà êm tai.

Đến xứ lạ, dầu ai cũng rứa,
Lên chơi bời một bữa rồi lui.
Nghỉ thì sự, bỡi ai xui, 335
Xem phong tục lạ, biết mùi thế gian.
Vào nhà quán, bạc vàng tốn phải,
Nghe bắt mê, con gái tây đờn!
Má đào mày liểu môi son,
Hình dung yểu điệu, tay chơn dịu dàng. 340

Giữa quán rộng, để bàn đải rượu,
Những kẻ quen, ngồi tựu với nhau.
Đờn chơi một bản lâu lâu,
Có con hát xuống bước vào chỗ coi.
Tay bưng dỉa, miệng cười nhỏng nhẻo, 345
Quần theo bàn, chọc ghẹo dạy tiền.
Góc tư, góc tám, bạc nguyên,
Ở trong túi nọ, qua liền dỉa kia.

Nơi đổ bác, không lìa tửu sắc,
Bày một bên, hiếm bạc hiếm vàng. 350
Người đánh chục, kẻ đặt quan,
Ăn trăm ít mặt, thua ngàn nhiều tay.
Ở đây đủ, phương tây chư quấc,
Đến bán buôn, nhà cất nhiều tầng.
Lại còn có xóm hoa nương, 355
Bốn phương tụ hội một đường mà thôi.

Kiển xinh tốt, người coi cũng toại,
Lòng người vui, kiển lại thêm vui.
Chừng tàu sắm sữa mà lui,
Mơ màng sắc nước, nhớ mùi rượu hoa. 360
Ngày mồng tám, tháng ba ra cữa,
Ít lạnh hơn đêm bữa hôm qua.
Vọng khơi gặp nổi phong ba,
Buồm trương phải cuốn, lịnh ra thì rồi.

Cây ngang giữa, phía ngoài chót vót, 365
Tên lính ngồi, đang cột mối dây.
Rủi ro bị gió thổi bay,
Trên vòm ứng tiếng cho hay tức thì.
Phía sau lái, dứt dây trái nổi,
Dựa be tàu, lính vội thả xuồng. 370

Nhằm khi dông gió luôn tuồng,
Trôi đâu biệt tích, kiếm không thấy người.
Sóng dồi quá, nằm ngồi đâu đặng,
Bợn dạ hoài, đi đứng không yên.
Bạc hà thoa hít liền liền, 375
Bữa nay chịu vậy, đặng đền hôm qua.
Đến mồng chín, trời đà trong sạch,
Tàu chạy êm, lấy sách ra coi.

Lòng người khá cũng theo trời,
Xấu thời buồn bực, tốt thời mừng vui. 380
Mồng mười gặp, gió xuôi biển lặng,
Chỗ Candie, xa chẳng thấy chi.
Độ chừng theo hướng tàu đi,
Ống dòm đặt thấy đen sì mà thôi.
Ngày mười một, chạy coi tốt trớn, 385
Ionienne, sóng dợn thật xinh.

Mười hai chạy tới Messine,
Núi cao vọi vọi, cây xanh dờn dờn.
Coi xe lửa, chạy lòn dưới núi,
Thấy ghe câu, dong ruổi ngoài khơi. 390
Phong thủy tốt, kiển vật tươi,
Cùng non thanh lịch, tột vời tinh anh.
Mười ba khỏi, Sicile quanh quẹo,
Cù lao nầy, ba triệu dân nhơn.

Gần ba trăm vẹo thước vuông, 395
Đo vòng bảy vẹo tám muôn thước dài.
Tại đây có, nhiều loài kim thạch,
Bạc vàng đồng, hổ phách sắt chì.
San hô mả nảo thiếu gì,
Sinh nhiều thứ nhứt, thứ nhì là diêm, 400
Stromboli, ban đêm ngó thấy,
Núi lửa nầy, hằng cháy đêm ngày.

Ấy đèn Trời thắp ở đây,
Đặng mà soi sáng biển nấy ban đêm.
Ngày mười bốn, lại xem chỗ khác, 405
Cù lao Corse, thấy giạc cũng xa.
Chỗ nầy thuộc nước Phan-sa,
Sáu mươi hai tổng, hơn ba trăm làng.

Tám muôn thước, bề ngang dài thược,
Còn bề dài, ước được vẹo ngoài. 410
Tàu đi thẳng thét một ngày,
Đến rằm mới thấy một dây núi dài.
Lìa Gia-định, tháng hai mồng chín,
Rằm tháng ba, thấy vịnh Toulon.
Đi ba mươi sáu ngày tròn, 415
Ở chơi một bữa rồi còn phải đi.

Nhắm địa thế, đó thì hiễm trở,
Nội hướng nam, đây sở địa đầu.
Trên non cao, dưới biển sâu,
Xem đồn bảo rộng, thấy tàu bè to. 420
Ngó lần thấy trên bờ phố xá,
Xem kỷ coi sơn hạ lầu đài.
Đàng đi thẳng, phố cất dài,
Đàng thì lót đá, phố xây nhiều từng.

Trước thiềng thị, sau rừng cùng núi, 425
Trên phố phường, dưới suối với sông.
Núi xây quanh, biển chạy vòng,
Cản ngoài thì lủy, ngăn trong có thành.
Thấy nước biển, hoặc xanh hoặc lục,
Tại khí trời, khi đục khi trong. 430
Khi có gió, lúc nổi dông,
Lên vòi trắng xát, xuống vồng lặng trang.

Dinh tổng đốc, nhà tràng, tòa án,
Các nhà thờ, nhà quán, nhà thương.
Ụ tàu, kho súng, khám đường, 435
Thảy coi khéo léo từ trong tới ngoài.
Vườn nhà nước, cỏ cây xinh thật,
Chỗ mả mồ, đá đất xen nhau.
Người nghèo khó, kẻ sang giàu,
Ban sơ chưa chắc, đáo đầu mới hay. 440

Đời nhiều kẻ ham vì danh lợi,
Thế ít người tưởng tới ngãi nhân.
Thành nầy năm vạn ngoài dân,
Buôn dầu, cây, ngói; bán than, đá, đàng.
Tàu mới tới, cờ vàng liền kéo, 445
Cho kẻ đau, đặng hiểu phải chờ.

Xét rồi, kẻ được vô bờ,
Kẻ còn phải ở tại nhà thương kia.
Lên tới bến, tụ qui thủ ngữ,
Rương trắp đều phải dỡ cho coi. 450
Thầy trò khỏi hỏi khỏi đòi,
Nghĩ vì quan sự mới thôi lệ nầy.
Trên bờ có xe tay chuyên chở,
Tại vàm thì thuyền nhỏ rước đưa.

Khi vào nhà quán đã trưa, 455
Lên phòng sắp đặt rồi vừa buổi ăn.
Đó rồi đến viếng quan chưởng-thủy,
Lại với ông tá nhị năm khoanh.
Giấy tờ các việc đã thanh,
Về đem sỉ tử dạo thành xem chơi. 460
Học trò biết nghe lời huấn hối,
Nên thầy hay giảng nói phải chăng.

Gìn ba mối, giữ năm hằng,
Ở ăn phải thế, nói năng biết đều.
Đi chơi đã, tới chiều về quán, 465
Tính nghĩ ngơi, rồi sáng có đi.
Chừng ăn nghe nói tiếng kỳ,
Phansa kêu cirque, ta thì không tên.
Tánh lục tặc, nghĩ liền phát giận,
Nghe nói kỳ, cũng rán đi coi. 470

Coi chơi cho biết với đời,
Đã thèm đâu được với người đương ham.
Đi đến chỗ, thấy làm rạp tạm,
Dăn bố vi, một đám đất tròn.
Vào coi ghế lót từ vòng, 475
Bắt trên lần xuống tới trong lại chừa.
Cỡi ngựa đứng, mà đua chạy sãi,
Khi nhào vòng, khi lại day lưng.

Kẻ thì cỡi đứng một chưng,
Thảy đều con gái mặc quừn sát da. 480
Coi tới quận, đàn bà cũng giỏi,
Đứng dăn tay, đở nổi ba người.
Con kia cắn ghế có tời,
Đi dây con nọ như chơi cũng tời.
Một vị súng, bốn người khiên lại, 485
Con đeo trên, cắn tại dây nài.

Bắn ra một tiếng van tai,
Mà còn cắn đó có tài hay không?
Tới đàn ông, ra chồng nhiều lớp,
Coi như hình, cái tháp lớn cao. 490
Nói sao cho đặng tài nhào,
Thế chi cũng giỏi, cách nào cũng hay,
Một người đờn, trên vai cây dựng,
Thằng chót trên, ngó xuống đờn hòa.

Vui hồi già lúc tuyết sa, 495
Trợt lên trợt xuống run già run non.
Đua xe ngựa chạy tròn theo đó,
Trưng tích xưa, nên ngó coi kỳ.
Rồi ra không biết tuồng gì,
Hình thì cao nghệu, hình thì ốm tong. 500
Lớn nhỏ xứng, vai tuồng coi đẹp,
Gái trai làm, đào kép ngó xinh.

Xem người ta, xét nước mình,
Ít đua cùng chúng, ít kình với ai.
Mỗi người có, thửa tài riêng hết, 505
Nếu biết dùng nhằm việc thì hay.
Dùng người giác thể dùng cây,
Cứng làm đồ cứng, mềm xây dụng mềm.
Tỉ kẻ học, bắt đem đi cuốc,
Còn trị dân, đứa thuộc trồng cây. 510

Hay sao cho được thì hay,
Người đời đâu có một tay vẹn mười.
Ngày mười bảy ra nơi xe lửa,
Qua Marseille, nội bữa đều an.
Đàng xa sáu vạn bảy ngàn, 515
Chạy hai giờ tới sánh bằng chim bay.
Khi vừa đến có người chực rước,
Lên xe đi, tới trước dinh quan.

Vào ra mắt, kể mọi đàng,
Rồi quày lại quán sữa sang dạo thành. 520
Rương trắp đã, phú anh quán tính,
Lấy biên lai, sai lảnh thế cho.
Kêu xe đi với học trò,
Ruổi dong các chỗ coi đồ vật chơi.

Nhà cữa cất, ngó coi cao dẳng, 525
Năm sáu từng, ngay thẳng tốt hung.
Kiểu làm khéo léo lạ lùng,
Thân ngoài nhiều cữa, thân trong nhiều phòng.
Dọc bờ có, cây trồng đẹp đẽ,
Ngoài đàng thì sạch sẽ vẽn vang. 530
Đi chơi ngang dọc nhiều đàng,
Thung dung phỉ chí, thanh nhàn toại thân.

Gần bốn vẹo, số dân nội đó,
Hơn ba muôn là số nhà đây.
Thuế thâu ba chục triệu ngoài, 535
Dùng làm sở tổn tiêu xài mỗi năm.
Thường niên kẻ đến làm hôn thú,
Tại nhà vuông, lấy số ba ngàn.
Sổ sanh cũng được một vàn,
Còn về sổ tử số dân muôn ngoài, 540

Việc buôn bán thành nầy trọng quá,
Ngàn triệu ngoài, hàng hóa vô ra.
Tại đây ít có tuyết sa,
Một năm đâu cũng một và lần thôi.
Tháng mười một, cùng hồi tháng chạp, 545
Nước thường đông, qua giáp tháng giêng.
Mưa vừa phải, nắng khá hiền,
Gió đều tám hướng, đổi liên bốn mùa,

Coi các sở nhà thờ đẹp đẽ,
Thấy đồ hình đồ vẽ tốt tươi. 550
Nhà thờ Nhà nước thờ Trời,
Một trăm bốn chục thước dài trước sau.
Cái tháp giữa, bề cao sáu chục,
Thân dưới mười sáu thước bề ngang.
Tiền làm quá bảy triệu quan, 555
Trên năm tháp tốt, dưới bàn thờ xinh.

Le Calvaire, giả hình tích cũ,
Chỗ thờ bà Thiên-hậu coi xinh.
Saint-Joseph ấy rộng thinh,
Trong coi nhiều tượng nhiều hình khéo thay. 560
Đền Du Mont, treo đầy tượng vẽ,
Sự tích xưa, khôn kể dông dài.

Mont-Carmel cất lâu đời,
Vào coi tượng vẽ cùng coi cái đèn.
Của thành phố quiên tiền làm cúng, 565
Lúc thiên thời, cầu khẩn rồi yên.
Nhiều nhà thờ khác cũng xinh,
Cũng nhiều hình tượng cũng in như vầy.
De la Garde, chỗ nầy cao lắm,
Có cái chuông, nổi tám ngàn cân. 570

Đo từ trên chót tới chân,
Và lầu và núi ước gần hai trăm.
Lầu chuông bốn mươi lăm thước chẳn,
Còn lầu tròn, cũng đặng mười lăm.
Bề ngang tới chín thước năm, 575
Đều dùng cẩm thạch mà làm thân trong.
Trên chót có hình đồng lớn quá,
Nổi bốn mươi lăm tạ nặng lung.

Còn đồ sắt đúc đở chung,
Một trăm mười tạ kể công muôn vàn. 580
Trong hình ấy, có than khu ốc,
Từ trên đầu, đi tột tới chưng.
Hình làm chín thước cao hung,
Bà Marie đứng tay bồng Jésus.
Tại chỗ đó, thầy tu thường đến, 585
Tỏ lòng ra, kính mến trực tình.

Biết bao nhiêu kẻ tu hành,
Dốc nguyền trọn giữ lòng trinh cả đời.
Hiếm con gái, ở nơi nhà phước,
Bộn con trai, vào hược nhà dòng. 590
Ra xưng cha, hoặc xưng ông,
Gái tu gọi chị, dày công kêu bà.
Đạo thiên chúa, cùng là đạo khác,
Lập đền thờ, lập các giản kinh.

Đàn bà có tánh hay tin, 595
Nghe ra các nước đều in cũng kỳ.
Có nhiều kẻ lỡ thì chích bạn,
Bỏ đi tu cho lảng cơn sầu.
Người thì trốn thuế tránh xâu,
Tính bề làm biếng cạo đầu đi tu. 600

La Bourse đó, gồm thu đổi chác,
Làm giá hàng giá bạc tại đây.
Tờ hùn bạc, giấy cho vay,
Người kia đem bán, kẻ nầy lại mua.
Đến ngày hội, đem đồ kiểu tới, 605
Chịu giá rồi, thì mới chở sang.
Dễ cho kẻ ở xa đàng,
Tới coi được giá, thì hàng mới đam.

Hồi đến đó, thì nhằm ngày hội,
Thấy đông dầy kẻ tới người lui. 610
Sáu mươi tám thước bề xuôi,
Bốn mươi bảy thước chẳn chòi bề ngang.
Có phòng chứa ba ngàn người đặng,
Nhóm tính toan việc bán việc buôn.
Tầng trên phân biệt nhiều buồng, 615
Chỗ thương nhơn hội, chỗ thương chánh tòa.

Chỗ ngăn để cho nha lại ở,
Chỗ hội đồng các sở tàu đò.
Đã khéo léo, lại lớn to,
Trong thinh thinh rộng, ngoài sồ sộ cao. 620
Les Docks ấy là lầu để chứa,
Hàng cất lên mà chửa chở đi.
Rộng minh mông, lớn lạ kỳ,
Vách thì dày dặng, nhà thì lại cao.

Choán chỗ đất gồm bao sở ấy, 625
Ước chừng hai vẹo mấy thước vuông.
Cất lầu dài dọc theo đường,
Một từng dưới đất, bảy từng thân trên.
Người làm việc thường xuyên ngàn bảy,
Tàu một năm đến đấy vài ngàn. 630
Ngoài khơi có lập đá hàng,
Cản bề bảo chướng, ngăn đàng phong ba.

Dinh tổng đốc một tòa cao lớn,
Mặt trước làm hình tượng tốt thay.
Đo ra tám chục bề dài, 635
Bề ngang chín chục thước tây rõ ràng.
Tiền dùng cất cũng gần mười triệu,
Thân trong ngăn chẳng thiếu chi phòng.

Nơi ra khách, chỗ hội đồng,
Nơi kinh lịch đến, chỗ thông phán về. 640
Phần tổng đốc phòng kia phòng nọ,
Thêm các quan phòng ngủ phòng ăn.
Coi sạch sẽ, thấy nghiêm trang,
Trong dinh bóng láng, ngoài sân sáng ngời.
Chỗ nhà vuông ngó coi cũng lớn, 645
Chia hai phần đã rộng lại dài.

Có thang cẩm thạch xinh thay,
Coi phòng đám cưới khen tay thợ làm.
Sở lò thuốc có năm dảy rộng,
Ngoài ngó coi cao lớn quá chừng, 650
Đo vuông hai vạn sáu ngàn,
Gần hai ngàn thợ làm thường ở đây
Chỗ cầm đồ xứ nầy cũng trượng,
Một toà lầu vuông tượng tốt xinh.

Sở tòa án rộng thinh thinh, 655
Trường năm mươi bảy, bề hoành ít hơn,
Mười bảy cột làm bằng cẩm thạch,
Tại phòng vuông quan khách vô ra.
Ba hình tại trước mặt tòa,
Một là hình mạnh, hai là hình khôn. 660
Hình chính giữa cầm cân ngay thẳng,
Tục kêu là hình tượng công-bình.

Nhà trường học thuốc cũng xinh,
Cất gần hai triệu của thành phố cho.
Tại nhà quán học trò ta trú, 665
Sainte-Marie ở chỗ Belsunce.
Ngó lên thấy cái bia phường,
Ở nơi đàng d’ Aix một vòng rộng thinh.
Chung quanh có chạm hình khéo quá,
Cả thảy làm bằng đá với vôi. 670

Cao mười chín thước mà thôi,
Bề ngang mười tám, bề dày mười hai.
Chỗ trại lính, rộng dài ngay thẳng,
Nơi khám đường chắc chắn nghiêm trang.
Ngó coi đồn bảo vững vàng, 675
Lầu đài chính giữa, vách tường chung quanh.

Nhiều nhà hát coi nghìn người được,
Tính tiền làm cũng ước triệu ngoài.
Có nhà đã rộng lại dài,
Bốn ngàn người đến coi chơi cũng thường. 680
Các nhà thương nhà trường rộng rải,
Mỗi sở nuôi được mấy trăm người.
Đền Longchamp thật xinh thay,
Bề cao bốn chục, bề dài quá trăm.

Tiền làm đó có năm triệu mấy, 685
Đất đo vuông gần tới bốn muôn.
Khéo đến sức, tốt quá chừng,
Nói sao đủ chuyện, vẽ không được hình.
Kiếm đồ đọ, đồ mình khó đọ,
Tìm vật kình, vật nọ khôn kình! 690
Nhiều tranh vẽ, hiếm tượng hình,
Chỗ đầy đồ kiểu, chỗ tinh đồ sành.

Cũng có chỗ để tinh xương thú,
Lại nhiều nơi bày đủ đồ dùng.
Sắp theo thứ, để từ phòng, 695
Coi ngoài đẹp mắt, xem trong vui lòng.
Người ngoại quốc tới thường ngày được,
Dân xứ nầy, chúa nhựt thứ năm.
Coi đi coi lại chẳng nhàm,
Càng thông hiểu được, càng ham coi hoài. 700

Chỗ viện sách ai coi cũng được,
Đếm cuốn ra có ước chín muôn.
Máy linh lung nọ tốt hung,
Để xem tinh tú xây luôn đêm ngày.
Kể sao xiết tài hay giỏi đấy, 705
Nói khôn cùng sự thấy biết đây.
Gọi là cho rõ là hay,
Coi thôi mới hản xứ nầy làm sao.

Đi lấy giấy xuống tàu Afrique,
Đặng tới nơi cho biết Alger. 710
Tàu nầy xinh tốt mọi bề,
Đàng đi lót khảm, phòng the có màng.
Tàu đò nhỏ trẫy sang qua biển,
Sóng gió to cứ niển niển theo.

Đồ ăn đồ uống vì vèo, 715
Mà người ta vẩn chèo queo than dài.
Trên bồng lái không ai đó hết.
Một mình ta la lết xuống lên.
Rồi đâu lại thấy một tên,
Nói mình có ở tại bên Nam-kỳ. 720
Sóng dồi quá tức thì lộn xuống,
Còn một ta đi đứng như say.

Đàn bà đâu thấy một người,
Lên ngồi xuôi xị kêu Trời than van.
Hỏi ta có biết phang chi khá, 725
Trị giật giờ bợn dạ hay chăng?
Nghe người hỏi tới mới rằng,
Đi cho chuyển động hơn phang thuốc gì.
Cậy ta dắc đem đi một lát,
Vì mữa hoài mình bắt yêu rồi. 730

Dắc lên dắc xuống một hồi,
Coi hơi khá khá lại ngồi cảm ơn.
Ba mươi sáu giờ luôn chịu gió,
Tới Alger là chỗ ước trông.
Deo neo thì mới hừng đông, 735
Ngó lên triền thấy lầu chồng chập xinh.
Sáu tên lính chèo thuyền ra rước,
Đem ta vào ra mắt thủy-sư.

Nghe khuyên bảo, thấy dặn dò
Hản lòng người mến học trò như con. 740
Rồi dạy dắc vô luôn trường học,
Đặng có vào ra mắt cai trường.
Ông nầy dạy dỗ mọi đường,
Tỏ tình biết nghĩ biết thương trẻ khờ.
Sai kẻ dắc học trò đi tắm, 745
Kêu thợ vào may sắm đủ đồ.

Để ta xem sót học trò,
Tới khi từ biệt mới cho học hành.
Nhơn dịp dắc dạo thành coi phố,
Cùng đem đi mấy chỗ làng gần. 750
Đi chơi đâu được vài tuần,
Vui vầy xứ lạ đặng lần hồi quen.
Nơi cữa biển chia riêng hai chặn,
Chỗ tàu buôn tàu trận cách nhau.

Phía ngoài hai chỗ đậu tàu, 755
Đá xây cản sóng đã cao lại dày.
Lầu đèn vọi xây ngoài ụ cũ,
Sự sáng vừa bực thứ tư thôi.
Dọc bờ xây đá hẳn hòi,
Bảy trăm thước chẳn rộng dài đàng xe. 760
Nơi phường phố đất chia trên dưới,
Thang đá dài đi tới chỗ chung.

Đứng đây vát mặt ngó mông
Ngó theo mé biển chạy vòng vòng xinh.
Chỗ nầy rộng có hình đồng lớn, 765
Gái trai chiều nghễu ngớn dạo chơi.
Tới lui hiếm kẻ nên người,
Trước toan tính lợi, sau coi tập kèn.
Nhà cữa cất hai bên đàng cái,
Năm sáu từng như tại Marseille. 770

Năm muôn dân ở thành nầy,
Phansa muôn bảy, dân đây muôn người.
Thái-tây có muôn ngoài ở đấy,
Người Juifs thì ước bảy ngàn người.
Các cha linh mục bên tây, 775
Cạo râu sạch bách như thầy chùa ta.
Tại Alger, các cha già trẻ,
Đều để râu như thể bên ta.

Nơi nhà thờ Đức chúa bà,
Cữa ra phía ngã Casba khéo kỳ. 780
Saint-Augustin thì cao lớn,
Hai mươi hai thước rộng bề ngang.
Bốn mươi lăm thước bề trường,
Cắt ngay ở trước mặt đường coi xinh.
Người xem lễ chừng nghìn rưởi đặng, 785
Tại nhà thờ ngó thẳng ngoài khơi.

Join free to keep reading About this book