1

CÁI TÍNH-CHẤT DÂN-TỘC VIỆT-NAM MÌNH

Trong binh-thư cổ có câu rằng: Biết người biết mình, trăm trận không thua. Câu ấy tuy nói về cách dùng binh, nhưng có lẽ chẳng những là dùng binh mới phải biết người biết mình, phàm người ta ở đời, lập thân xử sự, hưng công kiến nghiệp, nhỏ từ cá-nhân, lớn đến một nước, hễ đã có nói tới tiếng « cái người », « cái mình », « của người », « của mình », có cái giới-hạn người với mình đối lũy nhau, có cái đường lối người với mình giao-thông nhau, có cái tình diện người với mình tiếp-hiệp nhau, có cái quyền lợi người với mình xung-đột nhau, nghĩa là ở đời không phải chỉ có một mình mình, thì mình đối với người phải biết người thế nào mà mình thế nào, cái gì mình hơn người, cái gì mình kém người; nước mình đối với nước người cũng vậy, dân-tộc mình đối với dân-tộc khác cũng vậy, cũng phải biết dân-tộc người ta thế nào, dân-tộc mình thế nào, dân-tộc người ta có những cái gì là cái sở-trường hơn dân-tộc mình, dân-tộc mình có những cái gì là cái sở-đoản kém dân-tộc người ta, mới biết thâu nhặt cái ưu-điểm của người, bổ-cứu cái khuyết-điểm của mình, cái hay của mình thì mình phát dương ra cho kỳ hết, cái dở ​của mình thì mình sửa đổi đi cho rõ tiêt, mới có thể thoát ra khỏi cái vòng liệt bại mà chen vai thích cánh được cùng người. Cái thuật biết người biết mình quả là cải thuật sinh-tồn rất thiết yếu cho mọi người và cả cho các dân-tộc ở đời nay vậy.

Người Pháp có cái tính-chất của dân-tộc Pháp; người Nhật có cái tính-chất của dân-tộc Nhật; người nước nào cũng có cái tính-chất của dân-tộc nước ấy; mình là người Việt-Nam, mình cũng có cái dân-tộc Việt-Nam mình đây, chắc là không « hóa » với dân-tộc khác được, mà cũng chẳng có lẽ tiêu-duyệt ngay được. Cái dân-tộc mình đó sinh-tụ trưởng thành ở trên một miếng đất thiên-thời cũng tốt, địa-lợi cũng hậu, non sông cũng thanh tú, vật sản cũng phong nhiêu, trong non ba mươi vạn ki-lô-mét vuông, bắc từ Cao, Lạng, nam đến Hà-tiên, đông giáp Thái-bình-dương, tây tiếp Xiêm-la Diến-điện là cái miếng đất Việt-Nam này hơn bốn ngàn năm rồi; hơn bốn ngàn năm trời cũng có nhiều đoạn lịch-sử cũng sung-sướng vẻ-vang đủ chứng minh được là một dân-tộc có đạo-đức, có luân-lý, có khí-tiết, có phẩm-hạnh, có tài năng, có thanh danh văn-vật; ấy chính cái dân-tộc mình đó là cái dân-tộc đã có quốc-gia, có triều miếu, có nông-nghiệp ngư-nghiệp từ đời Hồng-Lạc là đương vào cái thời-đại phần nhiều các dân-tộc khác còn đương ăn lông uống máu dúc núi chui hang; lại chính dân-tộc mình đó đã bao phen ra cái thủ đoạn anh-​hùng, không kiêng sợ gì kẻ tham bạo, dù đất rộng nước to, người nhiều sức mạnh hơn mình mà đuổi được Hán, đánh được Ngô, nạt được Tống, vỡ mật quân Nguyên ở sông Hàm-tử, bêu đầu tướng Minh ở núi Mã-an, gây dựng nên cơ-đồ sơn-hà Nam-đế; rồi dần dần thu được Chiêm-thành, gồm dược Chân lạp, mà mở mang bờ cõi, thành một dân-tộc lớn ở trên đại-lục Á-châu; một nhà chép sách ở nước Tàu có tựa trên một quyển sách chép về việc nước Nam rằng: Người nước Nam thông minh mà ham học, trong nước nho-giáo thịnh hành lắm, trong khoảng hơn ngàn năm, những người trung hiếu tiết nghĩa văn học chính sự không kém gì người Tàu ta. Mấy câu khen ngợi ấy chẳng là chỉ vào cái dân-tộc mình đó dư? Gần đây các nhà du-lịch người Âu-châu có nhiều nhà đã quan sát kỹ-lưỡng về nước Nam làm ra sách vở cũng có nói: Người Việt-Nam có tính cần-kiệm, nhẫn-nại, ham bắt chước khéo mô phỏng, lanh mắt lẹ tay, làm gì cũng được mà lại có tính phục tùng thuần cẩn, ít hung-ác ngỗ-ngược. Điều phê bình ấy chẳng cũng là chỉ vào dân tộc mình đó dư? Một quyển « Cổ Việt-Nam » của quan Pasquier, mười mấy bài diễn-thuyết nói về chính-sách nước Pháp ở đất Việt-Nam của quan Sarraut là những câu nói của bậc đại chính-trị, đại văn-học thời này đều công nhận dân-tộc Việt-Nam là một dân-tộc đã có cái văn-hóa tốt đẹp cả; ngay quan Toàn-quyền Merlin vừa rồi tuyên-​bố chính-kiến tại hội « Khai-trí » cũng đại-thư đặc thư đến cái văn-minh cũ rất tinh-túy của người Việt-Nam, chẳng cũng là chỉ vào dân-tộc mình đó dư?

Phàm đã gọi là một dân-tộc thì đều có một cái tính-chất dân-tộc riêng đặc-biệt với dân-tộc khác. Các nhà học về các dân-tộc dù đối với mọi giống Mán, Mường, Mọi đen, Mọi đỏ ở châu Phi, châu Mỹ, châu Úc nào, miễn là đã tiệm có bộ-lạc, có đoàn-thể, có cư tụ cùng nhau đều có thể dụng công nghiên-cứu mà xét ra được cái dấu-tính đặc-biệt của từng giống người một. Một cái dân-tộc như dân-tộc mình đó thật là một dân-tộc tối cổ mà cũng không phải là một dân-tộc bé nhỏ gì, còn có cái giá-trị đáng nghiên-cứu biết bao nhiêu! Ôi! Một cái dân-tộc cổ mà lớn được như thế thì tất cũng có cái ưu-điểm đặc-biệt với dân-tộc người ta; song, một cái dân-tộc cổ như thế mà đến bây giờ lại tiến hóa kém người, một cái dân-tộc lớn như thế mà đến bây giờ lại hèn yếu kém người thì cái khuyết-điểm không bằng người tất cũng không ít. Dưới đây sẽ xin lần lượt kể hết những cái gì hay, cái gì dở trong tính chất dân-tộc Việt-Nam mình để chất-chính cùng các nhà hữu tâm đến quốc-gia chủng-tộc.

⁂

Cái hay của người mình. — Một nhà danh-sĩ Tầu nói: người ái-quốc thường hay kể cái sở-trường ​của quốc-dân mình. Thật thế. Người viết bài này quả không dám lấy một điều đó để mà mạo-muội tự nhận vào cái hàng người ái-quốc, song thiết-tưởng thời-đại nào, xứ sở nào, người ta cũng cùng có một cái tâm-lý như nhau, là ai cũng tự biết có cái dân-tộc mình mà không phải có được tiền được của, được bổng được lộc gì, hễ nghe được ai nói đến cái hay của dân-tộc mình thì tự-nhiên thấy trong lòng như vui sướng hả hê, trong mình như nhẹ-nhàng khoan khoái; người viết bài này cũng vì một cái tâm-lý như thế.

Ôi! Nếu dân-tộc mình mà không có cái tính chất gì hay cả thì có lẽ cái miếng đất Việt-Nam này đến ngày nay đã không còn dấu vết tỉ ti gì của nòi Hồng giống Lạc mà thành ra một khu rừng rậm tụ họp những hùm beo rắn rết, hay một cánh bãi bừa bộn những lau lách chông gai, mà may có chưa đến nỗi sàng đãi trong cái vành thiên diễn mau như thế nữa thì cũng chỉ chui dúc với lũ Mèo, Mường, Mán, Mọi, ăn do mò trấu ở mấy xó thung lũng núi đỏ rừng xanh. Không, dân-tộc ta không phải là không có cái tính chất tốt, không có những cái ưu-điểm đặc biệt với người các nước khác có thể biểu-dương ra với thiên-hạ, thành một cái quốc-túy của nước mình, có thể lưu truyền được đến thiên vạn cổ, thành một cái quốc-hồn nòi giống mình; ấy chính những cái ấy là cái ​thành-trì rất kiên-cố để hộ-vệ dân-tộc mình, dụng-cụ rất tinh sảo để tiến-hóa dân-tộc mình vậy.

Trước hết xin nói về cái tính trọng gia-tộc. Cái nghĩa gia-tộc, từ xưa đến nay, ở xứ nào cũng vẫn có, mà trọng nhất ở Đông-phương mình. Cái học, thuyết căn bản rất bền chặt mà truyền-bá rất rộng rãi ở Đông-phương mình, là cái học luân-lý của ông Khổng thánh-sư; cha con, anh em, vợ chồng là ba cái trụ cốt trong đạo làm người ở nước ta, ân ái rất là đậm-đà, cảm tình rất là khăng-khít, trật-tự rất là nghiêm chỉnh, tâm chí rất là hiệp hòa; ở trong nhà thì lớn bảo bé nghe, trên trông xuống dưới trông lên, nhờ thế mà gia-phong được ung-mục, gia-đạo được hưng long; một nhà như vậy, trăm nghìn nhà cũng vậy, góp nhà thành nước, góp hàng bao nhiêu nhà vui vẻ thịnh vượng lại thì làm gì chẳng thành được một cái nước yên-ổn bình hòa; lại phàm người trong nước là một cái gia-đình lớn của mọi người ai cũng đã chịu có cái tập-quán tốt ấy ở trong cái gia-đình nhỏ rồi, nên tự-nhiên sinh ra cái lề thói tôn quân thân thượng, ai cũng biết phục tùng kẻ trên trước, giữ gìn cái đẳng cấp, mà việc chính-trị trong xã-hội dễ bề chỉnh đốn, cuộc an toàn trong xã-hội dễ bề bảo-thủ, gặp được người trên giỏi-giang đứng-đắn, biết khéo chỉ đường dẫn lối cho kẻ dưới tránh điều xầu mà theo điều tốt, thì thượng hành hạ hiệu, thường cũng dễ đem nước nhà chóng bước tới ​được cõi giầu mạnh vẻ vang; vả người ta tự bé đến lớn lúc nào cũng ở trong cái hoàn-cảnh gia-đình-là một cái-hoàn cảnh nhân từ thảo-thuận, hòa-mục thương yêu, những tính hay nết tốt ấy hun đúc hàng ngày, trong khi không biết không hay mà tự-nhiên mài rũa dần dần được cái thói tư túi tham-lam, hung bạo tàn ác, nhờ thế mà người mình phần nhiều biết trọng tình nghị, chuộng phúc đức, lấy hại nhân ích kỷ làm xấu, lấy ác-nghiệp đa-sát làm kiêng, đùm bọc nhau họ-mạc xóm làng, ký thác nhau con côi vợ góa, sót cơ sót nghiệp cho bày bạn, chia cơm sẻ áo cho kẻ nghèo, những chuyện như thế ở các dân tộc khác thì là hi-hãn không thường thấy mấy khi, mà ở dân tộc mình thì là sự tầm thường, một ông già, một bà lão nhà quê, một chú trái cày phác thực hiền lành có khi cũng làm nổi; tuy ở đâu cũng có kẻ xấu người tốt, trong cái dân tộc trọng luân-lý, quý đạo nghĩa, chuộng nhân ái, giữ trật-tự này cũng chẳng hiếm gì kẻ bất từ, bất hiếu, bất nghĩa, bất nhân, bội lý thương luân, lường thày phản bạn, nhưng đối với cái quyền lực thưởng phạt vô hình của xã-hội, trong lương-tâm vẫn còn biết sỉ nhục, biết sợ hãi, đương cái khi túng làm liều, đói ăn vụng mà hình như vẫn phải khép nép giấu-giếm, những lúc thầm kín một bóng một đèn, vẫn ăn năn hối-hận, mà những chỗ trù nhân quảng tọa, chẳng ai tra chẳng ai khảo, cũng vẫn làm ra bộ tử tế để tránh cho ​khỏi cái ác-danh về mình, nên kẻ nào còn có chút bụng tự ái mình đều miễn cưỡng giữ-gìn mà không hề dám phạm những điều tội ác, ấy một cái tính trọng gia-tộc của dân-tộc mình mà có cái vang bóng tốt đến xã-hội rất sâu-xa như thế.

Lại nhân cái tính trọng gia-tộc mà sinh ra có cái bụng yêu giống thương nòi; cái lo thứ nhất của người mình là lo tuyệt tự, mất giống, nối dõi tông-đường là việc hệ-trọng hơn cả, không luận người giầu, người nghèo, người sang, người hèn, người lớn, người nhỏ cũng nhận cái nghĩa-vụ sinh dục con cái là cái bổn-phận hăm-hở cố gắng nhất trong đời; ta lại chẳng từng thấy có nhiều nhà nghèo đói khốn khổ, cơm không có đủ ăn, áo không có đủ mặc, mà con đầy đàn đầy đống, cũng cố chịu thương chịu khó, lo cho con được bữa lưng bữa vực, vẫn nưng-niu chầm-ấp, lưu-lộ cái thiên-tính từ ái thành thực mà không hề cau-có chán nản bao giờ đấy ư? Cái bụng yêu giống thương nòi ấy mà suy rộng ra thì khi nào chịu để cho giống nòi mình tiêu-duyệt, mòn-mỏi, yếu hèn, mà hễ đã biết được có cách gì làm cho giống nòi mình to lớn ra, mạnh thịnh lên, tất hết lòng hết sức mà làm cho kỳ được; một dân-tộc có cái tính chất tốt như thế, không có lẽ mà nòi giống đến nỗi suy-sút đốn hèn vậy,

Hai là cái tính trọng sinh-mệnh. Câu khai tâm thứ nhất của người mình, mẹ dạy con, anh bảo ​em, ông nhủ cháu là câu: thân-thể phát phu, thụ chi phụ mẫu, bất khả hủy-thương: cái sinh-mệnh của mình là không phải của riêng mình, muốn tự ý hủy-hoại thế nào thì hủy-hoại, cái sinh-mệnh đó là của cha mẹ mình giao phó cho mình, càng tưởng mến tới cha mẹ mình bao nhiêu thì càng phải bảo trọng cái thân-thể mình bấy nhiêu; trèo cao không dám, lội nước không dám, đánh lộn không dám, phạm tội lỗi không dám, mấy điều giới ấy chôn vào bụng, in vào óc từ lúc mới biết nói biết đi, mới bắt đầu học lễ, kính hơn thập giới của tôn-giáo, sợ hơn thập điều của nhà vua; cái khuôn vàng thước ngọc làm người ở đời là lời châm-ngôn bất dịch của ông Khổng thánh-sư: thủ thân vi đại; không nói như người Âu Mỹ Nhật-bản bây giờ, cái thói tự-sát đã thịnh hành đến nỗi thành hẳn ra như một cái chủ-nghĩa cho mọi người trong xã-hội mê-mải sùng bái, hay là như một cái ác-dịch cho mọi người trong xã-hội truyền-nhiễm lây nhau thì ở dân-tộc mình cổ-lai không từng có thế, mà đến cái lý-thuyết chán đời là một cái lý-thuyết cao-thượng ở các nước khác, ở nước mình cũng ít có người đàm luận tới; có một đôi người nhập môn ông Trang, ông Lão thì là những người lỗi lạc phi thường cả, tư tưởng rộng, trí-lự nhiều, lịch-duyệt chuyện đời đã thâm, gánh vác việc đời cũng lắm, hoặc là ông hưu-quan đầu bạc, qui ẩn chốn điều-viên, hoặc là ông chí-sĩ lòng ​son. lưu lạc nơi xa lạ, từng lặn lội với đời, chìm nổi với đời, có khó có nhọc với đời chán, cái thân thì vẫn ở trong cuộc thế mà vì cảnh trần phân nhiễu, đường thế gập ghềnh, cái khí ức-uất lao-tao, phải tạm gửi mình vào một cái thế-giới ngoài cái thế-giới hiện-tại này để thư thái tinh-thần, hàm-dưỡng tính-tình; ấy các cụ ta thuở xưa cũng có chán đời mà chán đời như thế, có lẽ càng chán đời thì càng được việc cho đời hơn, vì con người ta mà tinh-thần được thư-thái, tính-tình có hàm-dưỡng thì đến lúc lâm cơ ứng biến, tâm chí càng tỉnh-tao, đảm-lực càng kiên-định mà việc đời càng cáng đáng được dễ như chơi; một nhà dánh-sĩ Tây đã nói: phàm thánh hiền hào kiệt xưa nay đều có một cái thế-giới ngoài thế-giới, là nghĩa thế. Còn phần nhiều người mình thì đều là ham tiếc sinh-mệnh. bảo-trọng thân-thể; nói đến cái chết thì ai cũng rùng mỉnh rợn gáy: coi một đám tang của người mình, từ lúc hấp-hối chết, lúc tắt nghỉ cho đến sau khi chết, nào ba ngày, nào năm mươi ngày, nào trăm ngày, nào tiểu-tường, nào đại-tường, gọi hồn, thành phục, phát khốc, tiểu liệm, đại liệm, nhập quan, chuyển cữu, yên vị, đối với một cái sinh-mệnh trịnh-trọng mà quyến-luyến biết là nhường nào! Một người nghèo khó đến một bữa không có mà ăn, mảnh vải không có mà quấn, mà vẫn chịu lay-thay lưới-thưới, kiếm bữa lưng bữa vực, ăn sáng lo tối, cố làm sao cho qua được cái ngày ​tháng khốn khổ nhục nhằn, còn trông thấy cái bóng mặt trời lúc nào thì dù bệnh-hoạn tàn-tật, phải ăn mày ăn xin cũng sống đày sống đọa, sống bêu sống diếu cho sống được thì thôi, chứ không đành nhắm mắt mà từ giã cái thần thái-dương kia đã bày bao nhiêu cái cảnh-tượng muôn thảm nghìn sầu trong quãng đời mình phải đi qua hết; người nước khác thấy thế không khỏi bỉ dân-tộc mình là hèn nhát, nhẫn-nhục vô sỉ quá, có biết đâu rằng cái hèn nhát, cái nhẫn-nhục vô sỉ ấy chính cũng bởi cái tính trọng sinh-mệnh mà ra.

Bởi cái tính trọng sinh-mệnh mà người nào người nấy, lúc nào cũng chỉ lo ngập lo cạn, nghĩ xa nghĩ gần, sao cho cái sinh-mệnh mình được chắc chắn vững bền, phong lưu no đủ, thành ra biết ăn cần ở kiệm, lự viễn ưu thâm, dậy sớm thức khuya, tay bùn chân lấm không lấy lam nhọc nhằn, dầu xương dãi nắng, lên ngược xuống xuôi không lấy làm vất-vả, cà chua mắn mặn mà thích khẩu cũng chẳng khác gì cao-lương, áo vải quần nâu mà ấm cật cũng chẳng khác gì nhung đoạn, ít có cái nết ăn bơ làm biếng, ít có cái thói lãng xỉ phù xa; ta chẳng từng thấy thuỷnh-thoảng có được một vài nhà vườn cau ao cá, tiền trăm bạc nghìn không thiếu gì mà cũng vẫn ăn nhịn để dành, siêng năng công việc, nửa đêm còn ở ngoài đồng tát nước, hừng đông đã theo chân trâu vác cầy đi đấy ư? Lại chẳng từng nghe có kẻ có bạc vò bạc hũ, thóc ​từng bồ, ruộng từng cánh mà xuốt đời không thấy mấy khi ăn miếng ngon, mặc của tốt, chồng không hề chân giầy chân dép, vợ không hề vòng nhẫn hột hoa, cũng cầy sâu cuốc bẫm, cũng buôn ngược bán xuôi, cũng dè sẻn từng đồng, cũng lượm lạ từng tí, mà thực thì cóc vàng cóc tía, làm thần giữ của cho xã-hội đấy ư? Vả trong một xã-hội mà người nào cũng biết lấy sinh-mệnh làm trọng thì tự nhiên sinh ra cái phong-tục giữ trật-tự, kính trưởng thượng, sợ luật phép, chuộng hòa-bình, huynh-thứ dễ bề bảo-ban, vua quan dễ bề cai-trị, tính tàn ác không mấy người thường có, án mạng kiếp không mấy khi xẩy ra, cũng dễ tổ-chức nên một cái xã-hội tề-chỉnh nghiêm-trang thái-bình vui vẻ.

Một cái dân-tộc cần kiệm tích súc, làm siêng năng mà tiêu tiện-tằn, mà nếu lợi-nguyên khai-phát được hết, nhân-công lợi-dụng được hết thì nước làm gì chẳng thịnh, dân làm gì chẳng giầu; trong một xã-hội mà ăn ở với nhau lúc nào cũng được tề-chỉnh nghiêm-trang, thái-bình vui-vẻ thì cách cái « hoàng-kim thế-giới » tưởng cũng chẳng bao xa; mà được như thế đều do một cái tính trọng sinh-mệnh gây nên, ai bảo rằng cái tính ấy không phải là một cái tính-chất tốt của dân-tộc mình vậy.

Ba là cái tính trọng danh-dự. Người ta sở-dĩ khác hơn các loài vật, dân văn-minh sở-dĩ khác hơn dân giã-man là vì có cái tính biết tự tôn tự trọng ​mình, biết nâng cao cái nhân-cách của mình lên cái bực cao sang mà không cam cái phận đê hèn nhục mạt; các loài vật thì chỉ có một cái vật-tính: đói thì ăn, nhọc thì nghỉ, trống mái đực cái, xuẩn-xuẩn xuy-xuy, cho qua một cái đời hoặc ngắn hoặc dài, chết rồi là hết chuyện, tuy mỗi loài cũng đều có một cái khiếu khôn riêng cả, như loài hổ loài lang cũng có nhân, loài ong loài kiến cũng có nghĩa, loài quạ cũng có hiếu, loài chó cũng có trung, vân vân, nhưng chẳng qua cũng theo cái công lệ sinh-tồn, vì cách sinh-hoạt tự-nhiên và bất-đắc-bất-nhiên, cho toại cái dục-vọng tìm mồi, đủ cái sự cầu miếng sống, chứ không phải ngoài cái sinh-mệnh ngắn-ngủi, hẹp-hòi, xấu-xa, nhơ bẩn là cái xác thịt những huyết-bào lăn-tăn, những tế-trùng lúc nhúc, chẳng mấy lúc rồi tiêu tán thành tro, thành đất, thành rác, thành phân, lại còn có được cái sinh mệnh thứ hai là cái lòng danh-dự cao-thượng, thuần-khiết, lâu bền, rộng lớn như của loài người ta; trong loài người ta mà các dân mọi rợ ăn sống nuốt tươi, gặp đâu hay đó, bạ sao làm vậy, chỉ khu khu trong một cái vòng khuôn nhỏ hẹp ẩm thực nam nữ thì cũng chỉ mới bước lên cái thang muôn vật trên các loài vật khác được một đôi bậc là cùng; đến các dân văn-minh thì đã biết tự tôn tự trọng cái phẩm-giá của con người nhiều, tự coi cái nhân-thân của mình là chúa-tể cả quả địa-cầu, là một vị độc-tôn cả trên trời dưới ​đất, sai khiến cả mưa gió sấm chớp, chế phục cả muôn giống ngàn loài, biết cho cái xác thịt là cái pháo ảnh tạm thời, sắc không tồn duyệt, không có chút gì khinh trọng đến cái « bản-ngã » của mình cả, khôn dại cùng chung ba thước đất, giầu sang chửa chín một nồi kê, ngoài cái đó lại còn có cái danh-dự là cái « kim thân bất duyệt, » cái « pháp luân quảng đại » của mình kia nó làm cho cái nhân-cách mình vượt lên được tới chỗ tuyệt đích cao sang, tô tạo cho cái đời mình sự-nghiệp tha-hồ mà vẻ vang, chí nguyện tha-hồ mà hoành-vĩ, cả giang-sơn do một tay mình gánh vác, cả thế-giới do một tay mình chi-phối, cho cả đến thiên hạ hậu thế đời đời kiếp kiếp cũng do mình hóa thân muôn mớ ức mà được rực-rỡ trang-nghiêm; ấy cái tính trọng danh dự của loài người, của các dân văn-minh là thế; mà cái tính ấy chính cũng là một tính-chất sẵn có của dân-tộc mình.

Từ hơn hai nghìn năm trước, dân-tộc mình đã có đủ được cái tư-chất tốt mà chịu nổi cái học-thuyết Khổng-phu-tử là cái học-thuyết trọng danh-dự không gì bằng; sát thân thành nhân, xả sinh thủ nghĩa, kiến lợi tư nghĩa, kiến nguy trí mệnh, chẳng là những câu khuôn vàng thước ngọc trong học thuyết ấy mà bao lâu nay người mình từ già chí trẻ, từ lớn chí bé, từ đàn ông chí đàn bà lấy làm những câu khai tâm thứ nhất, không đâu là không thấy nói luôn ở cửa miệng người ta đấy ư? ​Cái lợi là cái ai chẳng ham, cái chết là cái ai chẳng sợ, mà đều có thể hi-sinh nhất thiết với cái thần danh-dự được cả thì cái tính trọng danh-dự là nhường nào! Trọng danh-dự mà đến đói cũng cho sạch, rách cũng cho thơm, ăn miếng mà sợ nhục sàng, tốt danh mà hơn lành áo, tiền của mà không bằng nhân nghĩa, sống đục mà không bằng thác trong, lật một tập ca-rao mình là những lời bố dạy con, chị ru em, bao nhiêu tính-tình tư-tưởng của người mình hình hiện cả ra đó, mà ngẵm đi nghĩ lại, những câu như thế biết mấy mà kể, thật đủ chứng dân-tộc mình rất giầu về cái lòng danh-dự, cũng có một cái tính tốt như quân-nhân Đại-pháp, thờ danh-dự trọng ngang với lá quốc-kỳ. Trong cái lịch-sử danh-dự của người mình có hiếm gì những bực danh-thần lương-tướng, chí-sĩ cao-nhân vì danh-dự mà chịu cúc-cung tận-tụy một đời người, cực khổ mấy cũng không từ, nguy hiểm mấy cũng không ngại, giầu sang mấy cũng không tưởng, tước lộc mấy cũng không thèm, mà thủy chung vẫn giữ được trọn vẹn cái tiếng hay, tiếng tốt, tiếng thơm, tiếng sạch của mình, làm cho nước nhà được hưng thịnh, nòi giống được vẻ-vang, quốc-hồn được tỉnh tao, quốc sỉ được rửa sạch, sĩ-khí được phấn phát, dân-tục được thuần-lương, văn-vật được rõ-ràng, phong-hóa được tốt đẹp; mà không những các đấng thượng-lưu như thế, đến cả những nơi làng sóm quê mùa, những người dốt nát hạ tiện, một ​tên hầu ngựa mà dám ném hòn gạch vào mặt người Mãn, liều mình để báo vua Lê, một người vợ lính mà dám đưa mật thư ra khỏi vòng vây, tận trung để phò chúa Nguyễn, một tên đồng-tử, nghèo đến chỉ còn cái khố một che đậy thân thể mà cũng đành bán nốt để báo hiếu cho cha già, một người đàn-bà, khổ đến phải uống thuốc phạt hỏa đè nén dục tình mà cũng đành ở vậy để toàn trinh cùng chồng cũ, nếu không có cái tính trọng danh-dự nó thúc-giục, nó khu-khiển thì sao cho người ta chịu vất bỏ hết cái vui, cái ham, cái sướng, cái thích mà nong-nả, mà mải-miệt, mà gắng gỏi, mà nhẫn-nại làm được những chuyện khó khăn ghê gớm như kể trên kia.

Ôi! Danh dự là gì? Là muốn cho mình tốt mà không chịu để mình xấu, muốn cho mình hay mà không chịu để mình hèn, thấy người giỏi mà biết xỉ mình ươn, thấy người hơn mà biết thẹn mình kém, trông gương tốt người trước mà cố theo cho kỳ được, nhìn vết xấu kẻ khác mà cố tránh cho thật xa. Một dân-tộc có cái tính trọng danh-dự như dân-tộc mình quyết không phải là một thứ người vô-sỉ mà không biết theo gương tốt của người, tránh vết xấu của người, tự cam mình xấu mình hèn mà mạt kiếp không hơn không giỏi được vậy.

Bốn là cái tính hay bắt-chước. Người ta sở-dĩ có tiến cảnh, thế-giới sở-dĩ có tiến-bộ là nhờ ​về sự bắt-chước nhau mà nên cả. Ai thì lúc mới học đi học nói cũng chưa biết một cái gì, chưa làm được một chuyện gì, sau cứ bắt chước kẻ lớn dần dần, mỗi ngày mỗi khôn biết thêm lên, tuổi càng nhiều thì bắt-chước cũng càng được nhiều hơn mãi lên, mà nghiễm-nhiên thành một người trưởng-thành lịch-duyệt. Dân-tộc nào hồi ban đầu cũng mán mường mọi rợ, nhờ sự giao-thông giống này tiếp-xúc với giống nọ, mỗi giống có mỗi cái sở-trường khác hơn giống khác, góp cái sở-trường của giống mình với các cái sở-trường của giống khác mà dần-dần tiến-hóa, từ sơn-man tiến lên tới bậc giã-man, từ giã-man tiến lên tới bậc bán-khai, rồi từ bán-khai tiến lên tới bậc văn-minh. Nói về cá-nhân thì người hèn mà muốn trở nên người hay, người xấu mà muốn trở nên người tốt, người ươn mà muốn trở nên người giỏi cũng đều nhờ về bắt-chước cả; kẻ sĩ bắt-chước người hiền, người hiền bắt-chước ông thánh, thánh bắt-chước trời, phép học của người ta không ngoài được cái trình-tự nhất định như thế; cho đến đời nay, không bắt-chước thì làm sao có tầu khói, có xe hỏa, có giây thép, có ống nói, có tầu bay, có tầu ngầm, có trăm nghìn máy này máy khác, cái gì cũng chỉ tự một đôi người sáng khởi mà rồi khắp các nước đâu cũng in khuôn dập kiểu, hiệu dụng rộng tới khắp cả hoàn-cầu. Cái tính hay bắt-chước có phải là một tính-chất xấu đâu, kể có ích cho loài người, cho nước nhà, cho thế-giới thật không phải là nhỏ vậy.

​Cái tính ấy dân-tộc mình quả có giầu hơn các dân-tộc khác nhiều. Chứng trong lịch-sử, nghề nông mới bắt đầu gây dựng tự đời Hùng-vương mà đến đời Triệu-uý-Đà đã biết bắt-chước người Tàu mà dùng được ngưu canh điền khí, đạo nho mới bắt đầu truyền bá tự đời thuộc Hán mà đến đời Đông-Hán đã biết bắt-chước học Tàu mà thi đỗ minh-kinh mậu-tài; ấy là khi ấy giao-thông còn eo-hẹp ít ỏi, một đôi thuở chỉ có tiếp-xúc với một nước Tàu, mà bên Tàu có phật-giáo thì bên mình cũng có phật-giáo ngay, bên Tàu có tàm-nghiệp thì bên mình cũng có tàm-nghiệp ngay, về đường chính-trị thì bên Tàu đời Đường đặt phủ-bình, bên mình đời Lý cũng đặt phủ-bình, bên Tàu đời Đường đặt thuế dung-điệu, bên mình đời Lý cũng đặt thuế dung-điệu, về văn-học thì bên Tàu có Đường thi, bên mình cũng có thơ từ lúc Đinh Lê, bên Tàu có cổ-văn-thể, bên mình cũng có chiếu cáo bi ký từ lúc Trần Lê, cho đến nghề giấy, nghề vẽ, nghề khảm, nghề thêu, nghề nhuộm vân vân cũng chỉ nhờ có một vài ông tổ hoặc đi sang sứ Tàu, hoặc học được của người Tàu mà gây ngay được thành nghề, tức thành ngay tiên-sư về nghề ấy; thấy người ta giồng được bắp, được đậu ăn, liền bắt-chước giồng được ngay, mà thổ-sản nước nhà cũng thêm ngay được hai thứ thực phẩm rất ngon, nói đến cái tiếng « bắp ngô » « đậu Hà-lan, » bắp mà còn dính cái tên Ngô, đậu mà còn đeo cái tên Hà-lan thì đủ nhận ra được cái ​tính khéo bắt-chước của tiên-dân mình ngày xưa vậy. Bây giờ giao thông càng ngày càng rộng, các nhà nông phố đã thấy giồng nhan-nhản những chuối Xiêm, mạng cầu Xiêm, các nhà súc mục đã thấy nuôi lúc-nhúc những gà Nhật-bản, bò Mã-lai là nhờ đã có tiếp xúc với người Xiêm, người Nhật-bản, người Mã-lai, nếu giao-thông một ngày một thêm rộng nữa, lại tiếp xúc được với nhiều dân-tộc khác nữa thì còn gom góp được cái khôn, lượm lặt được mối lợi của người nhiều nữa chưa biết là bao nhiêu; nhất là được tiếp xúc với một dân-tộc phú cường văn-minh nhất thế-giới là dân-tộc Đại-pháp kia; không thấy trong khoảng có hơn bốn mươi năm trời người Đại-pháp mới sang đặt bảo-hộ ở đất này mà ta đã bắt-chước được không biết mấy mà kể, không nói về đường chính-trị, về đường giáo-dục, về đường kỹ-nghệ là vốn người Đại-pháp chủ ý đem sang mà tổ-chức, mà truyền bá, mà sáng lập ra ở xứ mình, mà đến cách ăn, cách mặc, cách đi đứng, cách chơi bời, trông người thế nào cũng tự-nhiên bắt-chước ngay được hết như thế; ngày xưa làm gì có diễn-kịch, mà bây giờ chỗ này kịch, chỗ kia kịch, ở tỉnh thành đô-hội không mấy tháng là không thấy hết cuộc diễn kịch làm phúc này đến cuộc diễn kịch quyên tiền khác đấy ư? Ngày xưa làm gì có đá ban mà bây giờ hội đá ban này, hội đá ban kia ở khắp chợ thì quê, không mấy ngày là không có chỗ này một cuộc thi ban, chỗ khác một cuộc thi ban đấy ư? Ôi! dân-tộc Đại-pháp có tiếng hay và tiếng giỏi là ​nhường nào! Ngoài những cách ăn, cách mặc, cách đi đứng, cách chơi-bời đó còn biết bao nhiêu là cái tinh-hoa lọc lõi đáng cho ta bắt-chước về tư-tưởng. về học-thuật, về mỹ-thuật, về thực-nghiệp, nếu cái gì mà ta cũng bắt-chước được mau, được khéo như thế cả thì cũng hay, cũng giỏi cho ta biết đến đâu là chừng. Cái tính hay bắt-chước của người mình thật đã có ích cho dân-tộc ta từ trước đến nay nhiều mà sau này may ra cũng còn có ích cho dân tộc ta nhiều nữa, quyết không ai dám bảo là một cái tính-chất xấu được vậy.

Năm là cái tính ham cạnh-tranh. Tây-triết đã có câu: cạnh-tranh là mẹ tiến-hóa. Thật thế, loài người sở-dĩ có tiến-hóa, một xã-hội, một dân-tộc sở-dĩ có tiến-hóa, cho đến từng người riêng sở-dĩ có tấn tới cũng đều nhờ về cạnh-tranh. Thử xét cái công lệ trong lịch-sử tiến-hóa của loài người từ xưa đến nay, không cạnh-tranh thì đương ăn lông ở lỗ làm sao mà biết nhà cao cửa rộng, bát sứ mâm thau; đương bắt cá săn chim làm sao mà biết giồng tỉa, chăn nuôi, thợ thuyền buôn bán; làm sao đương thời-đại dùng đá mà tiến lên đến thời-đại dùng đồng rồi dùng sắt; làm sao đương dân-tộc giã-man tiến lên thành một dân-tộc bán khai rồi văn-minh. Chứng ngay chuyện trước con mắt hiện thời, vừa ngày nào mới có cái máy hơi nước phát-minh ra mà nào tầu khói, nào xe hỏa, rồi thiên biến vạn hóa, thành ra biết cơ-man vạn mớ là máy này móc ​nọ làm được đủ mọi công việc, hoán cải cả mặt đị cầu; vừa ngày nào mới có cái-điện hổ-phách phát-minh ra mà nào điện-tuyến, nào điện-đăng, rồi vạn rạng thiên hình, thành ra cứ càng ngày càng mới những kiểu nọ cách kia, lợi-dụng ra khắp hoàn-cầu, sinh hóa cả muôn loài vật; chẳng là cái kết quả của các nhà khoa-học, các nhà kỹ-nghệ, tim đấu với tim, óc chọi với óc, người sau cạnh-tranh với người trước, nước này cạnh-tranh với nước khác, càng cạnh-tranh càng tiến bộ mà có được cái cảnh-tượng trang-hoàng rực rỡ như thế dư? Trong một xã-hội mà nghề-nghiệp gì có cạnh-tranh thì mới thấy có tiến bộ, đến cái nghề nào chỉ một người một nhà chuyên lợi thì tất cái nghề ấy phải đình-trệ mà không tấn-tới được bao nhiêu. Một người cũng vậy, thấy người ta hay có biết tức mình dở, trông người ta giỏi có biết giận mình ươn thì phẩm-cách mới mong có ngày thêm cao, tài-năng mới mong có ngày thêm sắc, đức hạnh mới mong có ngày thêm tu-tiến, kỷ-thuật mới mong có ngày thêm tinh lương; thua trời một vạn không bằng thua bạn một li; người mà chịu kém chúng kém bạn, tự cam cái phận đớn hèn, là những người không biết cạnh-tranh cả; không biết cạnh-tranh thì ai hơn mặc ai, mình kém cứ kém, ở nhà nhất mẹ nhì con, ra đường lắm kẻ còn giòn hơn ta, chi mà chẳng thua sút người, chi mà chẳng quanh quẩn ở cái vòng nhất mẹ nhì con cho đến cùng đời mạt kiếp. Ấy cái ​tính ham cạnh-tranh cần cho sự tiến-hóa của một dân-tộc như thế.

Mà chính cái tính ấy là cái tính sẵn có mà có giầu lắm của dân-tộc mình. Chứng trong lịch-sử, tự hơn hai ngàn năm trước, lúc quân Tàu kéo sang hàng vạn xâm lược xứ mình mà người mình đã chống cự lại được, quân Tàu phải bỏ về; trong cái cuộc nội-thuộc Tàu trước sau hơn một ngàn năm, có mấy ngày là không có những tay kiêu kiệt lẩn lút ở chốn sơn lâm, tìm cái cách phản kháng lại người Tàu rất là hăng hái mà kiên nhẫn; hai lần quân Mông-cổ tràn sang như nước chảy, mà hai chữ « Sát Thát » toàn trong quân đội ai cũng khắc vào cánh tay; hăm mấy năm trời người Tàu đã đặt quận huyện chiếm giữ cả nước rồi, mà một tờ đại-cáo bình Ngô, không chỗ nào không nhao nhao ứng-nghĩa; ấy là gặp những cảnh deo-neo trắc trở thiên nan vạn nan là thế mà cái tính ham cạnh-tranh cũng không hề vì thế nhụt bớt chút nào; chưa kể đến khắp lân bang bốn mặt, hễ động tiếp-xúc với dân-tộc nào là ra hết sức cạnh-tranh với dân-tộc ấy, về phía nam Chiêm-thành Chân-lạp, về phía bắc Nam-chiếu Bồn-man, về phía tây Trấn-ninh Ai-lao, đều xoay đủ các cách mà cạnh-tranh với người cho kỳ được mới thôi, cho kỳ đến thu hết được vào bản-đồ mình, lung-lạc hết được làm tôi tớ mình cả; suốt một cái lịch-sử hưng suy trị loạn của dân-tộc mình chính là một cái lịch-sử cạnh-​tranh hết thảy; ngoài cạnh-tranh với người mà trong cũng tự cạnh-tranh lẫn với nhau; về học-thuật thì học phật cạnh-tranh với học nho mà văn-chương tư-tưởng nhờ thế tiến bộ rất mau; về chính-trị thì triều vua nọ cạnh-tranh với triều vua kia mà pháp-luật chế-độ nhờ thế tiến-bộ rất chóng; về kỹ-nghệ thì thợ thêu, thợ khảm, thợ dệt, thợ chạm, thợ gì cũng ganh tài đua khéo mà chiếm lấy cái mỹ-thuật hơn người; về thực-nghiệp thì nghề nông, nghề công, nghề thương nghề gì cũng siêng việc chăm công mà giữ lấy cái lợi quyền to rộng; có một vài cái tục bây giờ xem ra rất là hủ-lậu như cốm làng Vòng, sơn làng Đình-bảng, vân vân, chỉ dạy cho con cháu trong nhà, đời này truyền đời khác, thậm chí con gái cũng không dạy, sợ lấy chồng đem cả nghề về nhà chồng mất, ý-kiến hẹp-hòi bủn-xỉn như thế mà truy-nguyên cái sơ-tâm làm sao mà thế thì cũng là cái tính ham cạnh-tranh, quyết giữ phần hơn với bọn đồng-nghiệp của mình vậy.

Join free to keep reading About this book