1
GIẢI NGHĨA VĂN-MINH
Văn-minh là nói đối với dã-man. Chữ « văn-minh » là một chữ mới. Tuy trong kinh Dịch đã có câu: Thiên-hạ văn-minh 天 下 文 明, nhưng dùng theo nghĩa mới để dịch chữ Tây civilisation thời mới bắt đầu từ người Nhật-bản. Người Nhật dùng trước (đọc là bunmei), người Tàu theo sau, rồi người Nam ta bắt-chước, ngày nay thành một chữ rất thông-dụng. Vậy thì chữ này nhập-tịch tiếng ta, chẳng qua hai mươi năm ngoại mà thôi.
Chính chữ civilisation ở tiếng Pháp cũng không phải thông-dụng đã lâu. Tra trong tự-điển của hội Hàn-lâm nước Pháp mới thấy có chữ ấy từ năm 1835. Tới nay, tuy đã là một chữ thường lắm rồi, mà vẫn chưa có định-nghĩa hẳn. Muốn giải-thích cho rõ-ràng, thật cũng không phải dễ. Như trong tự-điển của ông Littré thời giải-nghĩa văn-minh như thế này: « Văn-minh là gồm những ý-kiến cùng tập-tục, do các kỹ nghệ, tôn-giáo, mĩ-thuật, khoa-học ảnh-hưởng lẫn nhau mà thành ra ». (La civilisation est l'ensemble des opinions et des mœurs qui résultent de l'action réciproque des arts industriels, de la religion, des beaux-arts et des sciences). Ông Guizot trong sách « Bàn về lịch-sử văn-minh Âu châu », thì phân-tách văn-minh ra từng nguyên-chất, rồi xét mỗi trình-độ xã-hội gồm được những nguyên-chất gì, và vì cớ sao chưa thể gọi được là hoàn-toàn-văn-minh, nhưng ông cũng không giải rõ nghĩa văn-minh là gì. Nay cứ lấy cái ý-nghĩa phổ-thông mà giải thì có thể nói rằng: Văn-minh là gồm những nguyên-chất đã gây thành ra xã-hội có trật-tự, và khiến cho người ta thắng-đoạt được vạn-vật, làm chủ được địa-cầu.
Các nguyên-chất ấy tổ-chức thế nào mà gây dựng ra xã-hội, cùng hành động làm sao mà chinh-phục được thế-giới, đây không thể xét cho tường được. Chỉ xin khái-luận về văn-minh khai-hóa thế nào và trong cuộc sinh-hoạt của một dân-tộc phần nào là phần giúp cho văn-minh được tiến-bộ, nghĩa là lấy văn-minh làm một hiện-tượng mà xét xem hiện-tượng ấy sinh-thành tiến-hóa ra làm sao vậy.
Như vậy thì lịch sử văn-minh tức là lịch-sử sự tiến-hóa chung của nhân-loại, đối với lịch-sử chính-trị cũ, chỉ là lịch-sử những chính-sự của các bậc vua chúa mà thôi. Cái thuyết mới về lịch-sử văn-minh phát-minh từ thế-kỷ thứ 18; thế-kỷ ấy có những danh-nho như ông Montesquieu, Voltaire, Gibbon, Herder đề xướng lên, rồi đến thế-kỷ thứ 19 thời có bọn ông Klemm, Buckle và các nhà bác-học thuộc về phái ông Darwin , cũng chủ-trương một thuyết ấy.
Đại khái các học-giả ấy công nhận rằng người ta do dã-man (sauvagerie) mà dần dần đến bán-khai (barbarie), do bán-khai mà dần dần lên văn-minh (civilisation), đó gọi là « tiến-hóa-thuyết » hay là « tiến-bộ-thuyết » (doctrine du progrès); nhà sử-học nước Anh Gibbon là một người chủ-trì thuyết này trước nhất, trái lại thuyết này có người xướng ra thuyết « thoái-hóa » (théorie de la dégénérescence); như ông Joseph De Maistre nói rằng các dân-tộc tới bậc bán-khai thời phân nhau ra mà theo hai đường khác, dân này thì cứ tiến mãi lên cho tới cõi văn-hóa càng ngày càng cao, dân kia thì cứ lùi mãi đi mà trở về chốn dã-man đời trước. Cứ thực, thuyết sau ấy không có căn-cứ gì; chưa từng thấy một dân-tộc nào đã khai-hóa rồi mà lại quay về dã-man bao giờ. Gọi là « thoái-hóa » ấy, chẳng qua là đến khi đã văn-minh rồi, còn sót ít nhiều những tục xấu đời trước chưa biến hết mà thôi; thế gọi là « di-tồn thói cũ » (survivance), chứ không phải là « thoái hóa dã man ». Lại một dân trình-độ văn-minh đã cao cũng có khi bị dân khác văn-minh còn kém đến xâm-lấn mà biến-hóa đi. Đến như mấy rợ thật dã-man, mà thời-hồ còn nhận thấy như có ít nhiều di-tich văn-minh đời trước, thời những dấu-vết ấy có lẽ là tự giống khác di-truyền sang vậy. Ngày nay, nhờ có các nhà khảo-cổ cúu xét những thời-đại trước khi có lịch-sử, đã biết rõ tình-trạng loài người ta về đời thượng-cổ thế nào, và thấy ở đâu đâu, ở xứ nào đời dùng đá (âge de la pierre) cũng là trước đời dùng sắt dùng đồng (âge du métal) cả. Sau nữa, một dân-tộc nào đã tới một trình-độ văn-minh cao thời về đường vật-chất tất đã có phát-minh được ít nhiều, tiến-bộ được ít nhiều, không có lẽ nhất-đán tiêu-diệt đi hết cả không còn dấu-vết gì trong cách ăn-ở hằng ngày vậy.
Muốn nghiên-cứu về lịch-sử văn-minh thời vấn-đề thứ nhất phải giải-quyết là vấn-đề này: công-việc của người ta cùng các xã-hội có phép-tắc nhất-định không, hay là do sự ngẫu-nhiên mà ra (tự-nhiệm thuyết = doctrine du libre arbitre), hay là do một cái sức ở ngoài thế-gian can-thiệp vào (thiên-định-thuyết = doctrine de la prédestination)? Hai thuyết tự-nhiệm và thuyết thiên-định ấy phản-đối nhau, nhưng thịnh-hành lắm. Nói rằng mọi việc ở đời là do sự ngẫu-nhiên hay là do trời định sẵn, thời đối với những người trí-thức tầm-thường cũng là một cách giải-nghĩa giản-tiện cho muôn sự bí-hiểm trong thế-gian. Nhưng cứ phương-diện khoa-học, thời ngày nay người ta cho hai thuyết ấy là sai-lầm cả, thuyết tự-nhiệm là thuộc về thuần-lý, thuyết thiên-định là thuộc về thần-bí, hai thuyết đều không có căn-cứ ở sự thực cả. Vả cứ nghiệm ngay khi làm một việc gì, bao giờ cũng là bởi một duyên-cớ gì, duyên-cớ ấy cũng lại bởi những nguyên-nhân trước nữa, có nhận mới biết, càng xét càng ra. Vậy thời nếu biết rõ được các nguyên-nhân về trước, tất dự-đoán được những kết-quả về sau. Nhân đó có thể kết-luận rằng phàm công-việc người ta đều có nguyên-nhân cả, hễ nguyên-nhân đã giống, thì kết-quả cũng phải giống. Nguyên-nhân muôn việc của người ta thời hoặc ở trong tinh-thần, hoặc ở ngoài vũ-trụ, vậy thời kết-quả khác nhau thế nào, mọi sự biến-thiên canh-cải, văn-minh khi tiến khi lui, đều là do hai sự hành-động mà ra, một là ngoại-giới hành-động vào tinh-thần, hai là tinh-thần hành-động ra ngoại-giới. Như thế thời một bên là tài-trí người ta theo phép tắc tự-nhiên mà phát siển ra, một bên là thế-giới ở ngoài cũng theo phép-tắc tự-nhiên mà suy-diễn ra, và hai bên tiếp-xúc lẫn nhau vậy. Người ta biến-cải thế-giới, thế-giới cũng biến-cải người ta; bởi sự hành-động ảnh-hưởng lẫn nhau đó mà sinh ra mọi việc ở đời. Nay muốn xét văn-minh tiến-hóa thế nào, trước phải tìm những phép-tắc của sự hành-động ấy thế nào.
Theo nhà sử-học nước Anh là ông Buckle, thời những động-lực ở ngoại-giới mà có ảnh-hưởng đến sự tổ-chức chung các xã-hội, là: thứ nhất khí-hậu, thứ nhì sự ăn-uống, thứ ba thổ-địa, thứ tư cảnh-tượng chung trong thế-gian. Khí-hậu, thổ-địa, đồ ăn-uống trong một xứ, ba mối ấy vốn có mật-thiết-quan-hệ với nhau, ta nên xét gồm làm một. Một việc quan-trọng nhất trong sự tiến-hóa của một xã-hội, là sự trử-tích của-cải. Nếu mỗi người chỉ làm để đủ ăn và làm được bao nhiêu ăn vừa hết bấy nhiêu, thời trong xã-hội không thể nào có kẻ học-hành, có người tổ-chức được việc gì cả. Nhưng nếu làm ra mà ăn dùng còn thừa, thời tức-khắc thấy ngoài bọn lao-động nhóm lên một bọn tri-thức, chuyên công luyện-tâp các khoa-học, khoa-học tấn-tới tức là văn-minh tiến-bộ, như sau này sẽ giải tường vậy. Nay sự trử-tích của-cải là bởi cái sức mạnh lao-động của người ta cùng cái thành-công của sự lao-động ấy, và cũng bởi tạo-vật hậu-đãi hay bạc-đãi nguời ta nữa. Hai nguyên-nhân ấy thời nguyên-nhân thứ nhất là thuộc về khí-hậu (như khí-hậu nóng-nực quá thời sức hoạt-động của người ta phải kém đi); nguyên-nhân thứ nhì là thuộc về thổ-địa tốt hay xấu. Cứ xét qua lịch-sử vạn-quốc thời biết rằng cổ-lai chưa từng thấy dân nào không có khí-hậu tốt hay thổ-địa tốt mà tự mình khai-hóa văn-minh được. Như ở Á-châu, cái khu-vực của văn-minh chẳng qua là một giải đồng-bằng chạy dài từ phía đông-nam nước Tàu cho đến đất Tiểu-Á-tế-á (Asie mineure); và phía bắc những xứ ấy thời là những đất bất-mao, chỉ có những rợ Mông-cổ (Mongols), Thát-đát (Tartares) ở, các rợ này trước khi vào xâm-chiếm mà làm vua trong trung-hạ mấy nước Tàu, Ba-tư (Perse), Ấn-độ (Inde) thời hãy còn dã-man lắm. Đến khi đã vào ở trung-châu rồi, bấy giờ mới bắt đầu khai-hóa dần ra, trở thành những dân-tộc văn-minh, như lập thành chính-thể, gây dựng quốc-văn, v.v.. Thuộc về dân Ả-rập (Arabes) cũng từng thấy như vậy. Vốn nơi sinh-trưởng của dân ấy là chỗ đất nghèo-nàn, không cày-cấy gì được, chỉ chuyên mục-súc, nên trước vẫn là rợ du-mục, chưa có chút văn-hóa gì; tự khi vào xâm-chiếm nước Ba-tư (thế-kỷ thứ 7), nước Tây-ban-nha (Espagne, thế-kỷ thứ 8), nước Lahore (ở Ấn-độ, thế-kỷ thứ 9), thời bấy giờ mới trử-tích được của-cải nhiều và mở-mang ra được nhiều các nghệ-thuật văn-minh. Lại như nước Ai-cập (Egypte), văn-minh xưa rực-rỡ biết bao, nhưng chỉ khu trong một dải đất ở hai bên bờ sông Ni-la (Nil) mà thôi. Coi đó thì biết rằng về thời-đại xưa thổ-địa tốt là cái nguyên-động-lực thứ nhất của văn-minh. Nhưng ở về các nước Âu-tây thời nguyên-động-lực ấy lại là khí-hậu. Ở Âu-châu khí-hậu ôn-hòa, tiện-lợi cho sự lao-động, người ta dễ phát-siển nghị-lực của mình mà làm được những sự-nghiệp to; bởi thế nên trong trình-độ văn-minh tiến-hóa, bước trước là thuộc về những dân-tộc sinh-trưởng ở mấy nơi đất tốt ở Á-châu và Phi-châu, nhưng văn-minh Âu-châu chính bởi nghị-lực người ta, không bởi tạo-vật hậu-đãi, nên vừa được lâu bền hơn mà lại vừa tấn-tới được hơn, vì rằng tài-lực của tạo-vật tuy to lớn thật mà không phải là vô-cùng, chứ như tài-trí của loài người thời phát-đạt không biết đến đâu là giới-hạn. Như vậy thì rõ rằng khí-hậu ôn-hòa, giục người ta phải xuất-lực mới có đủ dùng, còn lợi cho sự văn-minh tiến-hóa hơn là thổ-địa phì-nhiêu khiến người ta không khó-nhọc mà được sung-túc.
Một điều quan trọng nữa cho cuộc văn-minh tiến-hóa là sự phân-phát của-cải trong các hạng người trong xã-hội, ít ra cũng là trong một thời-kỳ đầu, hồi xã-hội mới thành-lập. Xét ra sự phân-phát này cũng như sự trử-tích kia, cũng là bởi những phép-tắc thiên-nhiên thuộc về ngoại-giới cả. Cứ đại-để mà xét, thời sự phân-phát của-cải là ở trong hai hạng người: một hạng ra tay lao-động, một hạng mưu-tính chủ-trương, hạng nào cũng có phần lợi ở đó, phần lợi của hạng người lao-động thì gọi là « công » (salaire), phần lợi của hạng người chủ-trương thì gọi là « lãi » (profit). Lệ thường hễ số người lao-động nhiều thì giá tiền công hạ, trong một xứ đồ ăn nhiều và rẻ, thì dân-số tăng lên mau hơn là những xứ đồ ăn ít và đắt, và giá tiền công của người làm nhân đó cũng sút đi. Ở những xứ khí-hậu nóng thì người ta chỉ cần đến ít đồ ăn cũng đủ giữ được nhiệt-độ trong người và thường hay ăn các thứ cây rau, vừa nhiều vừa dễ kiếm. Đến như những xứ lạnh thì phải ăn nhiều mới đủ giữ được nhiệt-độ, và thường phải ăn những vật có nhiều thán-chất (carbone), nhiều mỡ, nhiều dầu, là những vật ít có và khó kiếm. Suy đó thời biết rằng dân-số các xứ nóng tăng lên mau hơn là các xứ lạnh, và giá tiền công người làm ở các xứ nóng có ý càng ngày càng sút đi mà ở các xứ lạnh thời lại càng ngày càng tăng lên. Kết quả sự đó rất là quan-trọng: ở Á-châu, Phi-châu, Mĩ-châu, văn-minh phát-đạt sớm ở các xứ nóng, xét ra giá tiền công người làm rất hạ, tình-cảnh kẻ lao-động thật là khổ-sở; ở Âu-châu thời văn-minh mới nhóm lên là ở xứ lạnh, xem ra giá tiền công người làm thường-thường là cao, sự phân-phát của-cải trong xã-hội không đến nỗi chênh nhau lắm. Bởi thế nên ở Ấn-độ, Ai-cập, Mặc-tây-kha (Mexique), của-cải phân-phát đã không đều, chính-quyền phân-nhiệm cũng không cân. Như ở Ấn-độ kẻ làm công chỉ được đủ gạo ăn, mà gạo trong ngũ-cốc là thứ nhiều hơn nhất, rẻ hơn nhất, nghề cấy lúa một vốn bốn mươi lãi, thành ra đồ ăn nhiều quá và rẻ quá, khiến cho về thời-đại nào trong xã-hội cũng thấy chia ra hai hạng, hạng thượng-lưu thì cực-kỳ giàu-có quyền-thế, hạng hạ-lưu thì cực-kỳ khốn-khổ yếu-hèn. Ai-cập cũng vậy, thổ-địa thật tốt và khí-hậu thật nóng: người Ấn-độ dùng gạo làm gốc đồ ăn thời người Ai-cập dùng một thứ quả có nhiều chất bổ gọi là quả chà-là (dattes), phía bắc Phi-châu sản nhiều lắm. Thành ra thổ-địa càng tốt thời của-cải càng nhiều, đồ ăn càng lắm, dân-số càng đông, mà các hạng người trong xã-hội lại càng cách xa nhau lắm. Những đền-đài lăng-tẩm, to-lớn lạ thường, ngày nay còn trông thấy di-tích ở đất Ai-cập, đủ làm minh-chứng cho lẽ đó. Ví là tay những người có tư-cách tự-do, được tiền công xứng-đáng, xây dựng ra, thời không của nào đủ làm được những công-trình vĩ-đại như thế; nhưng các bọn thượng-lưu nước Ai-cập đời bấy giờ lãng-phí sinh-mệnh kẻ lao-động một cách rất dữ quá; coi như đào một con sông vận-hà ra bể Hồng-hải mà chết mười vạn người Ai-cập thời biết vậy. Thuộc về mấy xứ Pérou (Bí-lỗ) và Mexique (Mặc-tây-kha), là những đất ở Mĩ-châu đã hơi có chút văn-minh trước khi người Âu-châu đến, tình-trạng xã-hội đại-khái cũng như thế: mấy xứ đó sản lúa bắp cũng nhiều như Ấn-độ sản gạo, Ai-cập sản chà-là vậy.
Ấy đại-khái khí-hậu, thổ-địa và đồ ăn ảnh-hưởng về sự văn-minh tiến-hóa của các dân-tộc như vậy.
Bấy nhiêu mối là thuộc về vật-lý và ảnh-hưởng về phần vật-chất, tức là về sự trử-tích và sự phân-phát các của-cải. Nay xét đến hình-tượng chung trong thế-gian, thời xem ảnh-hưởng về tinh-thần nhiều, tức là về sự phát-khởi và sự truyền-bá các tư-tưởng. Ở xứ nóng thời những sức mạnh thiên-nhiên của tạo-vật thường kích-động vào trí tưởng-tượng của người ta mà làm nhụt mất cái tài-trí khôn-ngoan đi, khiến cho người ta so-sánh mà biết thân mình đứng trong vũ-trụ hèn yếu là dường nào. Đến như những xứ khí-hậu ôn-hòa thời các hình-tượng trong thế-gian không lấy gì làm to dữ cho lắm, người ta biết tin cậy ở tài-lực, ở trí khôn mình, ra công nghiên-cứu các hiện-tượng trước mắt, dần dần tìm phương thắng-đoạt được những sức mạnh thiên-nhiên của tạo-vật và lợi-dụng để làm nên công việc cho mình. Những hình-tượng dữ-dội trong thế-gian thời kích-động trí tưởng-tượng, sinh ra lòng mê-tín, và làm thoái trí học-vấn: cứ xét lịch-sử các văn-minh ở về xứ nóng, thật cũng đủ chứng-nghiệm. Trong các văn-minh ở ngoài Âu-châu thời những hình-tượng trong thế-gian càng tăng trí tưởng-tượng của người ta lên bao nhiêu, lại càng giảm trí khôn-ngoan đi bấy nhiêu. Ở Âu-châu thì thật là khác hẳn: xét các hiện-tượng thiên-nhiên, hình như lại có ý muốn hạn-chế sự tưởng-tượng mà phát-đạt sự suy-nghĩ. Muốn chứng-minh điều đó, không gì bằng so-sánh các truyện thần-tiên của Ấn-độ với truyện thần-tiên của Hi-lạp (Grèce), một bên thì những thần quái-quái kỳ-kỳ, kinh-kinh hãi-hãi, thần với người cách xa nhau như trời với đất, một bên thời những thần tính-tình diện-mạo chẳng khác gì người, người với thần thân-cận nhau như cùng loài cùng giống. Trong các văn-minh xứ nóng, sự nguy-hiểm dễ sinh ra cái « quan-niệm về vô-cùng » (idée de l'infini); trong các văn-minh Âu-châu, sự yên-ổn thời lại sinh ra cái « quan-niệm về hữu-hạn » (idée du fini).
Ở Âu-châu, cái khuynh-hướng chung của người ta là lấy sức người mà thắng-đoạt tạo-vật; ngoài Âu-châu thời cái khuynh-hướng chung lại là đem mình phục-tòng tạo-vật. Bởi thế nên muốn nghiên-cứu các văn-minh ngoài Âu-châu thời đại-để phải xét ngoại-giới ảnh-hưởng vào người ta thế nào; muốn nghiên-cứu các văn minh Âu-châu thời cốt nhất là phải xét người ta trước. Âu-châu sở-dĩ được khai-hóa hơn các châu khác là thứ nhất bởi tài-trí người ta xâm-lấn được cả các sức mạnh của các giống hữu-sinh vô-sinh trong thế-gian. Muốn hiểu rõ lẽ đố, không thiếu gì minh-chứng; tỉ như ở Á-châu, thương-nghiệp phát-đạt là nhờ có các đường sông tiện-lợi, các cửa bể giáo-thông; ở Âu-châu thời là tự sức người mở-mang, công-nghệ biến-cải. Cái khuynh-hướng muốn hạn-chế các sức mạnh thiên-nhiên đã rõ-rệt cho đến nỗi hiện nay ở nhiều nước văn-minh Âu-châu dân các tỉnh-thành càng ngày càng nhiều hơn dân nhà quê, đủ biết người ta đã thoát-li được cái vòng-khuôn của tạo-vật và chỉ chuyên-tâm chú-ý đến những việc trong vòng nhân-sự mà thôi. Nói tóm lại thì cái đặc-sắc của văn-minh Âu-châu là thế-lực của các phép-tắc thuộc về vật-lý ngày một sút kém mà thế-lực của các phép-tắc thuộc về thần-trí ngày một tăng lên (ce qui caractérise la civilisation européenne, c'est l'influence décroissante des lois physiques et l'influence croissante des lois mentales); nghĩa là người ta muốn thoát-li vòng nô-lệ của tạo-vật mà lấy tài-trí mình làm chúa-tể trong thế-gian vậy.
Vậy thời những phép-tắc chủ-trương mọi sự tiến-hóa thuộc về tinh-thần người ta là những phép-tắc gì? Mà trước nhất, sự tiến-hóa ấy thế nào? Sự tiến-hóa ấy có hai đường: một là đường đạo-đức, hai là đường trí-thức, một là thuộc về nghĩa-vụ làm người, hai là thuộc về trí-thức ở đời. Một dân-tộc kỹ-nghệ có tăng-tiến mà thói xấu lại thêm lên, hay là đạo-đức có hơn trước mà ngu dốt lại thậm-tệ, thời dân-tộc ấy không gọi là có tiến-hóa được. Hai phần đạo-đức trí-thức cùng với văn-minh là một, không thể phân lìa ra được: nhưng trong hai phần ấy, phần nào là mạnh hơn? Vấn đề này là trọng lắm, vì nếu sự văn-minh tiến-hóa thuộc về lòng đạo-đức nhiều hơn là về trí thông-hiểu của người ta, thì phải lấy đạo-đức làm tiêu-chuẩn cho văn-minh; nếu trái lại thời lại phải lấy trí-thức làm tỉ-lệ. Nhưng dù là đạo-đức, dù là trí-thức, nói rằng văn-minh tiến-hóa không phải là văn-minh càng tiến thì những năng-lực tự-nhiên của người ta càng tinh-minh hoạt-bát hơn lên đâu: đứa con trẻ giống văn-minh với đứa con trẻ giống dã-man, lúc sơ-sinh không có khác gì nhau cả; rồi sau khác là bởi sự ảnh-hưởng của xã-hội, sự cảm-hóa của tinh-thần, sự đào-tạo vô-hình về đường đạo-đức, đường trí-thức, khiến cho cách ăn-ở giống nào rõ ra giống ấy. Bấy nhiêu thứ tức là « hoàn-cảnh » (le milieu, l'ambiance) ở ngoài, mà cái hoàn-cảnh thời thay đổi luôn; thành ra văn-minh không có nhất-định. Vả những nguyên-nhân làm thành ra văn-minh cũng mỗi lúc một khác. Nay xét những gương đạo-đức trong lịch-sử, đủ biết sự đạo-đức ít có ảnh-hưởng đến cuộc tiến-hóa văn-minh. Vì rằng những giường-mối lớn về luân-lý, tự cổ chí kim có thay đổi tí nào đâu; phải thương-yêu kẻ đồng-loại mình, phải dung-thứ cho kẻ thù mình, phải làm điều lành, phải cầm bụng dục, ái-nhân khắc-kỷ, v.v., cổ-lai đạo-đức vẫn gồm lại có mấy điều đó, không thấy khác chút nào. Đến như về đường trí-thức thời mỗi ngày một phát-minh ra lắm điều mới: khoa-học đời nay tấn-tới hơn khoa-học đời xưa biết bao nhiêu, các phương pháp để nghiên-cứu, để thí-nghiệm, tài hơn giỏi hơn xưa biết bao nhiêu. Vậy thời văn-minh đã là kết-quả của những nguyên-nhân thuộc về tinh-thần, về trí-thức, và kết-quả ấy mỗi ngày một thay đổi luôn, thời không thể lấy đạo-đức là một sự thiên-niên bất-dịch mà chi-phối được; trí-tuệ mới thật là cái đệ-nhất động-cơ của văn-minh vậy. Muốn chứng rõ lẽ đó, cứ xét-nghiệm ngay phàm sự phát-minh về đường trí-thức thường hay truyền nối đời nọ sang đời kia như cái hương-hỏa chung của loài người không bao giờ mất được, chứ như việc đạo-đức của mỗi người thời của ai riêng người ấy, không sao truyền-thụ sang người khác được; việc đạo-đức phải tự mình làm, việc đạo-đức là việc riêng, dẫu người thật thành-tâm bác-ái, hết sức ra tay tế-độ cho kẻ khác, công-đức ấy cũng chỉ được nhất-thời, và cũng chỉ phổ cập được số ít người mà thôi. Không những thế mà thôi: xét ngay trong lịch-sử thường thấy nhiều người bụng-dạ rất tốt mà trí-thức tầm-thường; những người ấy làm hại cho nhân-quần biết bao nhiêu mà kể; như sự bách-hại người ta vì tôn-giáo (perséculions religieuses), thực là một cái tai-nạn rất lớn cho loài người, thường khi là tự tay những bậc rất đạo-đức chủ-trương (như hai vua Marc Aurèle, Julien nước La-mã, bách-hại những người theo đạo Gia-tô); cái tai-nạn ấy nhờ trí-thức mở-mang mới thấy dần dần bớt đi.
Nói tóm lại, kẻ ác làm hại chỉ được một lúc; người thiện làm lành cũng chẳng bao lâu; cái gì mà lưu-tồn được mãi mãi, di-truyền đến vô-cùng, ấy là những sự phát-minh của các trang đại-trí; nước dù đổ, đạo dù tàn, những sự phát-minh ấy vẫn còn mãi, cái sau kế-tiếp cái trước, không hề gián-đoạn bao giờ: mọi sự đều khi chìm khi nổi, khi đổi khi thay, duy có trí-tuệ người ta là đời đời sáng tỏ, làm đuốc sáng để đưa nhân-loại trên con đường tiến-hóa văn-mình.
Hoặc có người nói rằng sự học-vấn không phải là cái động-cơ thứ nhất của văn-minh, và văn-minh tiến-hóa phần nhiều là nhờ ở tôn-giáo, ở văn-chương, ở chính-trị. Ý-kiến đó thiết-tưởng không đúng, xin phân-giải như sau này.
Trước nhất, cứ đan-cử một dân-tộc, tuần-tự tiến-hóa một mình, không có quan-hệ gì với dân khác, thời chắc là tôn-giáo, văn-học, chính-trị, ba mối ấy là kết-quả chứ không phải là nguyên-nhân của văn-minh. Nay một dân đã văn-minh rồi, không có khi nào tự mình theo một tôn-giáo hãy còn dã-man kém-cỏi, và một dân trí-tuệ chửa mở-mang, học-thức còn hẹp-hòi, thời dẫu tôn-giáo mình hủ-lậu cũng không tự biết mà cải-lương được. Dân còn ngu-dốt thì tiện-thị ưa những sự hoang-đường quái-đản, cho thần-thánh là có quyền muốn làm chi cũng được; dân đã khai-thông rồi thì tự-nhiên tín-ngưỡng những sự cao-thượng hơn. Cứ thực thì tôn-giáo của một dân-tộc nào, một thời-đại nào, là cái biểu-hiệu đặc-biệt của một thời-đại ấy, dân-tộc ấy. Như đạo Thiên-chúa là một đạo rất cao-thượng của các dân-tộc văn-minh Âu-châu, thế mà đem truyền-bá cho những dân còn mọi-rợ chửa khai-thông, thì bất-quá chỉ truyền được cái hình-thức lễ-bái bề ngoài, mà cái tinh-thần tín-ngưỡng ở trong thì không sao truyền được, vì những dân ấy không thể nào hiểu được những lý-tưởng từ-bi bác-ái rất cao-thâm của đạo Thiên-chúa. Muốn lấy tôn-giáo mà khai-hóa cho các dân ấy, thì trước nhất phải mở-mang trí-thức, luyện-tập cho biết suy-nghĩ đã; như vậy thời tôn-giáo là kết-quả, không phải là nguyên-nhân sự tiến-hóa vậy. Xét trong lịch-sử, xa xa mới thấy một đôi người siêu-quần bạt-chúng, thường là những nhà đại tư-tưởng xuất-hiên ra làm tiên-phong cho nhân-loại mà xướng lên một nền tôn-giáo hay nền triết-học mới; nếu tư-tưởng của các nhà ấy siêu-việt quá, người đương thời chưa đủ hiểu, thời phải đợi cho bao giờ dân-trí đến trình-độ khai-thông bấy giờ đem truyền-bá ra mới có người tiếp-thụ được. Như lý-thuyết thờ một ông thần gọi là Thiên-chúa phát-minh ra ở đất Do thái (Judée) đã lâu mà phải chờ đến mấy thế-kỷ mới dựng thành tôn-giáo. Hồi đầu tuy đặt luật rất nghiêm, hình rất nặng, mà trong dân-gian vẫn mê-tin quỉ-thần; đến sau dân-trí dần dần mở-mang mới biết bỏ sự lễ-bái quỉ thần mà theo tôn-giáo độc-thần. Lại khi đạo Thiên-chúa mới truyền sang dân La-mã và các rợ Bắc-Man, thời sự mê-tín trong dân-gian cũng không giảm đi chút nào, chỉ thay hình đổi dạng mà làm biến-tính mất tôn-giáo mới đi, như trước thờ quỉ-thần, nay thờ các thánh vậy. Đại-để, khi một dân-tộc nào theo một tôn-giáo cao hơn trình-độ mình, thì tôn-giáo ấy không được hoàn-toàn phát-đạt mà dân-tộc ấy cũng không được tận-hưởng lợi-ích.
Thuộc về văn-chương, lẽ cũng như vậy. Văn-chương là cái hình-thức để ghi-chép sự phổ-thông-trí-thức trong một dân; nhưng khi nào có những nhà đại-tư-tưởng dùng văn-chương mà truyền-bá ra những ý-kiến cao hơn trình-độ người đương-thời, thì những nhà ấy tuyệt-nhiên không có ảnh-hưởng gì với người đời, hoặc có khi lại bị người đời phản-đối, công-kích nữa. Nếu hạng trí-thức với hạng người khác trong xã-hội cách xa nhau quá, thời hạng trên không có ảnh-hưởng gì đến hạng dưới và hạng dưới cũng không được ích-lợi gì vì hạng trên. Tức như Hi-lạp La-mã ngày xưa, bọn hạ-lưu thì ngu-si dốt-nát, mê-tin những chuyện quỉ-thần, mà bọn thượng-lưu thì thông-minh sáng-suốt quá, sáng-nghĩ ra những triết-lý rất cao-thâm; hai hạng cách xa nhau như trời vực. Bởi thế cho nên hai nước ấy không văn-minh được lâu bền. Sách-vở chẳng qua là cái kho chứa những của báu của trí-tuệ: nếu trình-độ trong dân chưa đến nơi thời không văn-chương nào làm cho mau tiến-hóa được.
Lại có người nói rằng các nước Âu-châu sở-dĩ được văn-minh là bởi chính-phủ biết trị dân được khôn-khéo. Song cứ xét qua cũng đủ biết rằng phàm người đương-đạo, kẻ cầm quyền trong một xứ, những lúc thái-bình vô-sự, mấy khi là có người siêu-việt ra ngoài thế-tục. Những người ấy cũng là sản-nhi của thời-thế, không phải là sáng-tạo ra thời-thế, sự-nghiệp của họ chẳng qua là kết-quả của sự văn-minh tiến-hóa chung, không thể làm nguyên-nhân cho sự tiến-hóa ấy được. Phàm sự cải-cách lớn trong xã-hội, không bao giờ, không thấy đâu là tự tay những người cai-trị dân xướng-suất ra, kẻ đề-xướng ra trước bao giờ cũng là những nhà tư-tưởng thâm-trầm, trông thấy điều lưu-tệ, đại-thanh tật-hô cho ai nấy đều biết, rồi bày phương đặt kế đề cách-tệ cải-tân. Dư-luận đã cảnh-tỉnh, thường thường các chánh-phủ còn chống cưỡng mãi, cho kỳ đến lúc không thể cưỡng được nữa mới chịu theo phong-trào mà cải-cách vậy. Cứ thực mà nói thì phàm các chính-phủ can-thiệp vào việc gì là có hại nhiều hơn là có lợi cho sự văn-minh tiến-hóa, mà cái hại ấy lắm khi to cho đến nỗi làm trở-ngại cả cuộc tiến-hóa. Chức-vụ của các chính-phủ thứ nhất là giữ cho cuộc trị-an trong xã-hội, ngăn-cấm kẻ mạnh bắt nạt người yếu, ban-bố sự phổ-thông-giáo-dục, giữ-gìn cho viêc vệ-sinh chung; chẳng qua là dự-bị cho sự tiến-hóa, không phải là làm cho tiến-hóa mau lên được; chính sự tiến-hóa là bởi nhiều các nguyên-nhân khác vậy.
Nói tóm lại thì tôn-giáo, pháp-chính, văn-chương, tuy cũng có biến-hóa được người ta mà lại bị người ta biến-hóa nhiều hơn; cũng là những động-lực của văn-minh, nhưng mà sức mạnh không có mấy, và cũng tùy tình-trạng các xã-hội mà sự lợi-ích cho đường tiến-hóa không nhất-định vậy.
Văn-minh tiến-hóa chỉ là bởi trí-thức khai-thông và tiến-hóa ít hay nhiều lại là bởi cái số những điều chân-lý mà trí-tuệ người ta phát-minh ra được nhiều hay ít, và cái phạm-vi ban-bố ra ngoài rộng hay hẹp vậy. Đại-để cái tổng-số những công việc của người ta ở đời là theo về chính tỉ-lệ với cái tổng-số những sự tri-thức của người ta, nghĩa là người có biết nhiều mới làm được nhiều. Văn-minh chẳng qua là trử-tích lấy nhiều điều tri-thức, rồi ban-bố ra cho rộng; phải gồm cả hai phương-diện đó, mới gọi được là hoàn-toàn; dân nào còn khuyết một bề trong hai bề ấy, chưa gọi được là văn-minh mô-phạm vậy. Như ở nước Mĩ thời tổng-số tri-thức ít mà ban-bố được ra khắp các hạng người trong xã-hội; ở nước Đức thì tổng-số tri-thức nhiều mà chỉ khu trong một hạng người mà thôi. Bởi thế nên văn-minh hai nước ấy hãy còn khuyết-điểm, chưa được là hoàn-toàn vậy.
Trở lên là giải nghĩa văn-minh và xét sự văn-minh tiến-hóa ra làm sao. Các độc-giả đọc kỹ thời biết rằng phàm văn-minh là bởi tài-trí người ta gây dựng ra. Người ta khôn lắm, biết nhiều, tự-khắc tìm cách tô-điểm cho sự sinh-hoạt của mình được văn-vẻ tốt-đẹp; thế gọi là văn-minh. Nhưng sự văn-vẻ tốt-đẹp ấy là bề ngoài, là cái áo mặc rực-rỡ của văn-minh mà thôi, không phải thật là văn-minh. Văn-minh là ở tự trong óc người ta, óc có mở-mang sáng-suốt mới thật là văn-minh. Nếu óc còn mờ-tối bí-tắc mà bề ngoài đã rực rỡ vẻ-vang, thời đó là văn-minh giả vậy.
Đương lúc quốc-dân mơ-màng sự văn-minh, nhiều người hiểu lầm hai chữ văn-minh, lấy văn-minh giả làm văn-minh thật, lấy hình-thức làm tinh-thần, lấy cái áo sặc-sỡ ở ngoài thay cho cái óc tinh-túy ở trong: ngộ-nhận như thế thật là hại cho sự văn-minh tiến-hóa trong nước vậy. Phàm những hàng thượng-lưu-xã-hội, có cái trách hướng-đạo cho đồng-nhân, rất không nên hiểu lầm như thế. Phải biết rằng văn-minh cốt là ở trí-thức, như trên kia đã giải rõ. Nếu trí-thức chưa khai-thông thời dẫu đạo-đức rất cao-thâm cũng không đủ làm cho quốc-dân tiến-hóa được. Muốn cho trí-thức được khai-thông thời phải làm thế nào? Phải học cho rộng, biết cho nhiều, có học có biết mới làm nên, không những đời nay là đời sự đua tranh bằng trí khôn rất kịch-liệt, mà từ xưa đến nay phàm văn-minh tiến-hóa cũng là nhờ ở trí khôn, nhờ ở học-thức cả. Không học, không khôn, không theo kịp thời-thế, thời dẫu đạo-đức như thánh-hiền đời xưa cũng đến bị đào-thải trong trường thiên-diễn; huống nữa là người thường!